s這dki cukiereczek
Strona g堯wna Opoki | Liturgia na dzi | Baza Mszy 鈍. | Porozmawiajmy o wierze | 砰cie Ko軼io豉 | Jan Pawe II | Do陰cz do grona darczy鎍闚

Opoka jest przydatna? Wp豉 darowizn
Zapraszamy do czytelni Wed逝g autor闚 Wed逝g dziedzin Wed逝g temat闚 Wyszukaj Na zakupy!





Audiobooki w odcinkach




Wiadomo軼i


 


Jerzy 安idzi雟ki

安i璚i w豉dcy
Leksykon

ISBN: 978-83-7580-131-6
wyd.: Wydawnictwo Salwator 2010

Wybrane fragmenty
Wst瘼
安i皻a Helena - cesarzowa imperium rzymskiego
安i皻a Teodora - cesarzowa imperium bizantyjskiego
安i皻y Ludwik IX - kr鏊 Francji
安i皻a Ma貪orzata - kr鏊owa Szkocji
安i皻y Kanut Lavard - ksi捫 Jutlandii
安i皻a Jadwiga - ksi篹na 奸御ka
安i皻a Kinga - ksi篹na krakowsko-sandomierska
B這gos豉wiona Jolanta - ksi篹na Wielkopolski
安i皻a Jadwiga - kr鏊owa Polski
安i皻y Kazimierz - kr鏊ewicz Polski i Litwy



安i皻a Helena
cesarzowa imperium rzymskiego

(ok. 250-ok. 330)

Pierwsza 鈍i皻a, kt鏎ej przyjrzymy si nieco bli瞠j, nigdy wprawdzie samodzielnie nie rz康zi豉, jednak瞠 nie ulega w徠pliwo軼i, i w pewnym okresie jej wp造w na to, co dzia這 si w cesarstwie rzymskim pocz徠ku IV wieku, by ca趾iem spory, czego zreszt dowodzi tytu — z pewno軼i nie tylko honorowy — cesarzowej imperium.

Helena (jej pe軟e 豉ci雟kie imi to Flavia Iulia Helena) przysz豉 na 鈍iat najprawdopodobniej w miejscowo軼i Drepanum w Bitynii (p騧niej przemianowane przez jej syna na Helenopolis; miasteczko w dzisiejszej Turcji) ok. 250 roku. Prawie nic nie wiadomo o jej rodzinie, poza tym jedynie, 瞠 nale瘸豉 ona raczej do ni窺zych warstw spo貫cze雟twa rzymskiego. Wprawdzie niekt鏎zy 鈔edniowieczni kronikarze anglosascy chcieli w Helenie widzie c鏎k jednego z ksi捫徠 brytyjskich (Coela Godhebog — Wspania貫go), jednak te rewelacje nie maj pokrycia w 廝鏚豉ch i przez historyk闚 s zdecydowanie odrzucane.

Rodzice Heleny byli w豉軼icielami zajazdu dla podr騜nych. By to rodzinny interes, dlatego te c鏎ka pomaga豉 w prowadzeniu gospody. Helena mia豉 by niezwykle urodziw dziewczyn, nadto bardzo weso陰, zawsze u鄉iechni皻 i uprzejm dla wszystkich — „by豉 rado軼i oczu dla obcych, a pociech 篡cia dla rodzic闚”. Tak pi瘯na m這da kobieta mia豉 oczywi軼ie wielu adorator闚, rodzice Heleny nie spieszyli si jednak z wydaniem c鏎ki za m捫. Ta przezorno嗆 — jak si p騧niej okaza這 — op豉ci豉 si. Pewnego dnia do ober篡 w Drepanum zawita m這dy oficer imieniem Konstancjusz (Gaius Flavius Constantius), wys豉ny przez cesarza Aureliana w poselstwie do Hormisdasa, kr鏊a Persji. Helena przypad豉 穎軟ierzowi niezmiernie do gustu i Konstancjusz sta si cz瘰tym go軼iem zajazdu. Wreszcie pewnego dnia poprosi rodzic闚 o r瘯 ich c鏎ki, na co oni z ch璚i przystali, czemu zreszt trudno si dziwi z uwagi na wysokie i szlachetne pochodzenie oficera.

Ze wzgl璠u na spo貫czne r騜nice obojga narzeczonych, nie mogli oni w 鈍ietle prawa rzymskiego zawrze pe軟ego ma鹵e雟twa, pozosta im wi璚 zwi您ek zwany konkubinatem (concubinatus), wsp馧cze郾ie przez Ko軼i馧 niedozwolony, w闚czas jednak — w poga雟kim przecie jeszcze Imperium — b璠帷y legalnym rozwi您aniem.

Helena opu軼i豉 wi璚 rodzinne miasteczko i wraz z nowym towarzyszem 篡cia zamieszka豉 w warownym grodzie o nazwie Naissus (dzisiejszy Nisz w Serbii), rodzinnej miejscowo軼i Konstancjusza. M這da para nie mog豉 jednak nacieszy si sob do woli, bowiem oficera wzywa造 co chwil obowi您ki zawodowe, dlatego wi瘯szo嗆 czasu sp璠za on poza domem, walcz帷 w wielu toczonych w闚czas wojnach. Podczas jednej z takich nieobecno軼i przyszed w Naissus na 鈍iat syn Heleny i Konstancjusza, kt鏎emu nadano imi Konstantyn (a dok豉dnie Gaius Flavius Valerius Aurelius Claudius Constantinus). W tym samym czasie wydarzenia polityczne w Imperium Romanum zmienia造 si b造skawicznie. Po cesarzu Aurelianie w豉dz obj掖 Tacyt, po nim Florian, a nast瘼nie Probus, kt鏎y szybko jednak zosta zamordowany przez spiskowc闚 wojskowych i w豉dz przej掖 Karus. Ten da wreszcie odsapn望 Konstancjuszowi od ci庵貫j wojaczki, mianuj帷 go oko這 281 roku namiestnikiem Dalmacji. Awans spowodowa, 瞠 ca豉 rodzina mog豉 teraz osi捷 w mie軼ie Salona, kt鏎e by這 stolic Dalmacji i siedzib jej nowego namiestnika, a lata sp璠zone w gronie rodzinnym by造 z pewno軼i jednymi z najszcz窷liwszych w 篡ciu Heleny.

W tym miejscu wypada powiedzie, 瞠 zar闚no Konstancjusz, jak i Helena nie byli jeszcze w闚czas chrze軼ijanami, oboje jednak byli lud幟i o niezwykle mi造m usposobieniu i dobrym sercu, co tylko mog這 sprzyja otwarto軼i na nauk Chrystusa. Ona, „wychowana uczciwie przez prostych, ale 篡ciowo wyrobionych rodzic闚”, on natomiast by szanowany przez wszystkich „nie tylko z racji zajmowanego stanowiska, ale przede wszystkim z racji jego prawego i szlachetnego charakteru”. W takim te duchu oboje rodzice wychowywali swojego jedynego syna, Konstantyna.

Szcz窷cie rodzinne zosta這 niestety przerwane, a wszystko zacz窸o si od chwili przej璚ia w豉dzy przez Dioklecjana w roku 284. Ustanowi on zupe軟ie nowy system rz康闚, doszed bowiem do wniosku, 瞠 jedna osoba nie jest w stanie zapanowa nad tak ogromnym cesarstwem, dlatego ju w 285 roku mianowa Waleriusza Maksymianusa (Maksymiana) cezarem, nadaj帷 mu ponadto tytu Herculius, a sam mianowa si augustem, przybieraj帷 tytu od pot篹niejszego boga — Jovius. Wkr鏒ce jednak r闚nie i Maksymian otrzyma tytu augusta i odt康 w豉dz w Imperium dzieli這 dw鏂h wsp馧cesarzy.

Jak si okaza這, podzia obowi您k闚 da pewne rezultaty, jednak瞠 wci捫 nie by satysfakcjonuj帷y. Dioklecjan poszed wi璚 o jeszcze jeden krok dalej, powo逝j帷 do wsp馧w豉dzy dw鏂h m這dych dow鏚c闚, Galeriusza oraz namiestnika Dalmacji — Konstancjusza. Propozycja cesarza, wyp造waj帷a z uznania dla osi庵ni耩 Konstancjusza, sta豉 si przyczyn dramatycznych wybor闚, kt鏎e musia造 zaci捫y na szcz窷ciu rodzinnym, ale te na przysz這軼i zar闚no Heleny, jak i ich dorastaj帷ego syna. Ot騜 cesarz za膨da, aby Konstancjusz oddali swoj konkubin i po郵ubi pasierbic wsp馧cesarza Maksymiana, Teodor. Decyzja z pewno軼i nie by豉 豉twa, ale racja stanu i dobro pa雟twa wymaga造, aby Konstancjusz rozsta si z Helen. Dla niej by豉 to wielka tragedia.

Tak wi璚 Konstancjusz i Galeriusz zostali niejako adoptowani przez cesarzy i obwo豉ni cezarami w 293 roku, podczas gdy Dioklecjan i Maksymian nosili tytu造 august闚. Ustanowienie tak zwanej tetrarchii, a wi璚 podzia w豉dzy mi璠zy Dioklecjana (zdecydowanie najwa積iejszego w鈔鏚 tej czw鏎ki) a trzech pozosta造ch tetrarch闚, by這 spowodowane wzgl璠ami militarnymi i mia這 charakter terytorialny. Dioklecjan rz康zi na Wschodzie, Maksymian natomiast na Zachodzie (Italia, Afryka, Hiszpania). Zast瘼c Dioklecjana zosta Galeriusz (zawiaduj帷y krajami ba趾a雟kimi), natomiast pomocnikiem i w zasadzie sukcesorem Maksymiana zosta Konstancjusz, kt鏎emu przypad造 pod opiek Galia i Brytania.

Pisarze chrze軼ija雟cy, tacy jak Laktancjusz czy Euzebiusz z Cezarei mieli jak najgorsze zdanie o trzech wsp馧w豉dcach, to jest o Dioklecjanie, Maksymianie i Galeriuszu. Jedynym, kt鏎y zyska uznanie w ich oczach, by Konstancjusz. Kto wie, by mo瞠 je郵i zosta豚y z Helen, r闚nie i on przyj掖by w ko鎍u chrzest, tymczasem pozosta do ko鎍a 篡cia czcicielem b鏀twa, kt鏎e zwano Sol Invictus, czyli S這鎍e Niezwyci篹one. Niemniej jednak by on w豉dc niezwykle prawym.

W otoczeniu Konstancjusza zawsze znajdowa這 si wielu chrze軼ijan, poniewa cezar bardzo ich ceni za sumienno嗆 i obowi您kowo嗆. To, 瞠 na dworze by這 tak du穎 wyznawc闚 Chrystusa, nie powinno dziwi, bowiem od oko這 roku 260 przez d逝窺zy czas nauka Ko軼io豉 do嗆 swobodnie si rozpowszechnia豉, nikt chrze軼ijan nie prze郵adowa, a nawet powierzano im odpowiedzialne urz璠y w pa雟twie, ceni帷 ich wysoko nie tyle za wy窺ze od innych kompetencje, ale g堯wnie za uczciwo嗆.

Historyk Eutropiusz, 篡j帷y w po這wie IV wieku, mia bardzo dobre zdanie o Konstancjuszu: „By to cz這wiek wybitny, pe貫n 鈍ietnych cn鏒 obywatelskich. Pragn掖, by bogacili si mieszka鎍y prowincji i w og鏊e ludzie prywatni, natomiast niezbyt zabiega o korzy軼i dla skarbu pa雟twa. Mawia bowiem: lepiej, je郵i zasoby publiczne znajduj si w posiadaniu indywidualnym, ni w zamkni璚iu jednego skarbca. Prowadzi dw鏎 tak skromny, 瞠 w dniach 鈍i徠ecznych, gdy wydawa uczt dla wi瘯szej liczby przyjaci馧, sto造 zastawiano srebrem, kt鏎e po篡czano chodz帷 od domu do domu. Mieszka鎍y Galii nie tylko go kochali, lecz wr璚z czcili, g堯wnie dlatego, 瞠 dzi瘯i jego rz康om unikn瘭i i podejrzanej roztropno軼i Dioklecjana i cholerycznej lekkomy郵no軼i Maksymiana”.

Laktancjusz natomiast wypowiedzia si o nim bardzo kr鏒ko w swoim dziele, zatytu這wanym O 鄉ierciach prze郵adowc闚: „Konstancjusza pomijam, r騜ni si bowiem od pozosta造ch: tylko on by godny, by samodzielnie w豉da 鈍iatem”.

Konstancjusz jeszcze raz mia okazj wykaza si prawo軼i swojego charakteru, kiedy w roku 303 zacz窸y si ostatnie, ale i najsro窺ze prze郵adowania, z jakimi musieli si zmierzy chrze軼ijanie. Oto Dioklecjan, za poduszczeniem Galeriusza, w latach 303-304 wyda cztery edykty, w kt鏎ych nakazywa mi璠zy innymi burzenie ko軼io堯w, konfiskat i niszczenie ksi庵 liturgicznych oraz innych przedmiot闚 zwi您anych z kultem, zabrania zbierania si na nabo瞠雟twa, wreszcie nakazywa uwi瞛i ca貫 duchowie雟two. Trzeci z kolei edykt zapewni wolno嗆 tym chrze軼ijanom, kt鏎zy wyrzekn si swojej wiary, a czwarty — kt鏎y by ju prawdopodobnie samodzielnym dzie貫m Galeriusza — rozkazywa wszystkim mieszka鎍om Cesarstwa z這篡 ofiar bogom poga雟kim. Niepoddanie si temu obowi您kowi skutkowa這 kar 鄉ierci, wzgl璠nie ci篹kimi robotami w kopalni.

Oczywi軼ie realizacja wydanych przez Dioklecjana edykt闚 prze郵adowczych obowi您ywa豉 r闚nie zarz康c i w豉dc Galii i Brytanii, Konstancjusz jednak sprytnie obchodzi te prawa, dopuszczaj帷 jedynie do wykonania — i to w ograniczonym stopniu — pierwszego z cesarskich zarz康ze, a mianowicie pozwoli zburzy kilka budynk闚 ko軼ielnych. Nie mia najmniejszego zamiaru realizowa pozosta造ch edykt闚, za co chrze軼ijanie byli mu ogromnie wdzi璚zni.

Na Zachodzie Imperium prze郵adowa w zasadzie uda這 si wi璚 unikn望, natomiast chrze軼ijanie Wschodu musieli jeszcze cierpie co najmniej kilka lat. Tymczasem po dwudziestu latach rz康闚 Dioklecjana przyszed czas na zmiany. Po wcze郾iejszych ustaleniach, 1 maja 305 roku abdykowa這 dw鏂h cesarzy — august闚, Dioklecjan w Nikomedii, a Maksymian w Mediolanie. W豉dz po nich obj瘭i dotychczasowi cezarowie, a wi璚 Galeriusz i Konstancjusz. Pojawi造 si jednak瞠 problemy z wyznaczeniem dw鏂h nast瘼nych cezar闚, kt鏎ymi zgodnie z dynastyczn zasad sukcesji powinni zosta Maksencjusz, syn Maksymiana, oraz Konstantyn, nie郵ubny, jednak瞠 legalny, syn Konstancjusza. Dioklecjan uwa瘸 Maksencjusza za niegodnego tytu逝 cesarza, uzna wi璚, 瞠 trzeba pomin望 obie kandydatury i wyznaczy w ko鎍u cezarami: na Zachodzie Sewera II, na Wschodzie natomiast Maksymina Daj. Na takim podziale najlepiej wyszed Galeriusz, kt鏎ego Sewer by bliskim przyjacielem, a Maksymin Daja siostrze鎍em.

Sytuacja w pa雟twie wkr鏒ce przybra豉 zupe軟ie nowy obr鏒. Cesarz Konstancjusz wiedzia, i jego 篡cie zbli瘸 si ku ko鎍owi, dlatego te za膨da, aby Galeriusz zgodzi si na opuszczenie dworu przez Konstantyna i jego przyjazd do Brytanii. Galeriusz dobrze zdawa sobie spraw, jak niebezpieczne dla niego mo瞠 si okaza spe軟ienie tej pro軸y, jednak chc帷 unikn望 wojny domowej, przysta wreszcie na wyjazd m這dzie鎍a do ojca. Po wielu latach roz陰ki Konstancjusz z Konstantynem spotkali si wreszcie w Boulogne na pocz徠ku 306 roku i razem wybrali si jeszcze na ostatni kampani wojenn, podczas kt鏎ej Rzymianie dotarli a do p馧nocnej Szkocji. Wkr鏒ce Konstancjusz zmar w Yorku, a armia okrzykn窸a augustem syna zmar貫go, Konstantyna.

Dla Heleny rozpocz掖 si nowy okres 篡cia, poniewa cesarz, cho na razie jedynie z tytu貫m cezara (augustem Zachodu oficjalnie zosta Sewer), postanowi wynagrodzi swojej ukochanej matce te wszystkie lata roz陰ki, zawezwa j do siebie i obsypa wszelkimi honorami, og豉szaj帷 cesarzow. Mo積a przyj望, 瞠 od tego czasu Helena mia豉 niema造 wp造w na rz康zenie pa雟twem, poniewa wiadomo, 瞠 Konstantyn bardzo si liczy z jej zdaniem. Do r騜nych konkretnych decyzji prawnych i spo貫cznej dzia豉lno軼i tej niepospolitej pary cesarskiej jeszcze wr鏂imy, najpierw jednak prze郵ed幟y wydarzenia, kt鏎e doprowadzi造 do zjednoczenia w豉dzy w Cesarstwie w jednym r瘯u.

Konstantyn, 鈍ietnie wyszkolony do sprawowania rz康闚 na dworze Dioklecjana, a ponadto znakomity w鏚z, mia wielkie ambicje i d捫y wytrwale do zdobycia jak najsilniejszej pozycji w鈔鏚 wsp馧rz康c闚, prawdopodobnie maj帷 na celu przyj璚ie jedynow豉dztwa. Sytuacja polityczna z roku na rok zmienia豉 si jak w kalejdoskopie, pretendenci do najwy窺zych tytu堯w prowadzili ze sob nieustanne walki, pokonani skazywani byli na kar 鄉ierci, niekt鏎zy pope軟iali samob鎩stwo, inni wreszcie umierali z przyczyn naturalnych. Ko鎍zy造 si r闚nie prze郵adowania chrze軼ijan na Wschodzie, g堯wnie za spraw edyktu, kt鏎y ju na 這簑 鄉ierci og這si dotychczasowy nieprzejednany wr鏬 chrze軼ija雟twa — Galeriusz. Uznaj帷, 瞠 straszne katusze, jakie prze篡wa w zwi您ku z chorob, s zemst chrze軼ija雟kiego Boga, a ponadto zdaj帷 sobie spraw, i poprzednie zarz康zenia nie da造 瘸dnych wymiernych rezultat闚, w kwietniu 311 roku og這si dokument tolerancyjny, uznaj帷y chrze軼ija雟two za religi legaln i przywracaj帷y stan prawny sprzed prze郵adowa z lat 303-304. Galeriusz zmar w par dni po og這szeniu edyktu, jednak z polityki przemocy nie mia na razie zamiaru rezygnowa Maksymin Daja. Wkr鏒ce jednak osob, kt鏎a mia豉 mie najwi璚ej do powiedzenia, okaza si przychylny chrze軼ija雟twu Konstantyn, a Maksymin pokonany przez Licyniusza otru si w lecie 313 roku.

Tymczasem o w豉dzy 郾i nadal Maksencjusz, niegdy pomini皻y przez Dioklecjana. Najpierw jednak musia pokona Konstantyna. Do najwa積iejszej w tym okresie bitwy, kt鏎a zawa篡 mia豉 na losach Imperium, dosz這 28 pa寮ziernika 312 roku w pobli簑 Mostu Mulwijskiego, 陰cz帷ego brzegi Tybru w pobli簑 Rzymu. Wed逝g Laktancjusza w nocy przed bitw Konstantyn podczas snu mia wizj, w trakcie kt鏎ej otrzyma polecenie umieszczenia na tarczach swych 穎軟ierzy „niebia雟kiego znaku Bo瞠go”. Chodzi o monogram Chrystusa, sk豉daj帷y si z dw鏂h pierwszych greckich liter imienia Christos, czyli chi (X) i rho (przypominaj帷ego liter P), nachodz帷ych na siebie. Niekt鏎zy historycy odmawiaj jednak tej wizji prawdziwo軼i, uwa瘸j帷, i Konstantyn kaza wymalowa na tarczach swoich 穎軟ierzy nie monogram chrze軼ija雟ki, a znak sze軼ioramiennej gwiazdy (X przekre郵one pionow kresk), jako symbol s這neczny. By bowiem wyznawc S這鎍a Niezwyci篹onego, jak jego ojciec.

Wydaje si, 瞠 rozwi您ania tej zagadki mo積a szuka w roztropno軼i samego Konstantyna, kt鏎ego decyzje musia造 w jakim stopniu zadowala obie strony. W Rzymie wci捫 przewa瘸li poganie, natomiast nie ulega w徠pliwo軼i, 瞠 cesarz sk豉nia si coraz bardziej ku chrze軼ija雟twu. Mniej wi璚ej w tym czasie chrzest 鈍i皻y przyj窸a jego matka, Helena, kt鏎a mog豉 wp造n望 na syna, aby poszed na wojn, wypraszaj帷 wsparcie u Boga chrze軼ija雟kiego. Znak wymalowany na tarczach by do嗆 bezpieczny, z jednej strony dla chrze軼ijan oznacza Chrystusa, z drugiej natomiast poganie mogli go interpretowa po swojemu.

Na tym jednak nie koniec cudownych Boskich interwencji. Prawdopodobnie jeszcze w Galii, kiedy Konstantyn wyrusza przeciw Maksencjuszowi, na niebie ukaza si mia wszystkim 鈍ietlisty krzy na tle s這鎍a, a na niebie wypisane s這wa: In hoc signo vinces, czyli „Pod tym znakiem zwyci篹ysz”. Nast瘼nej nocy Konstantynowi ukaza si Chrystus, kt鏎y poleci cesarzowi wykonanie sztandaru wojennego na wz鏎 znaku, jaki poprzedniego dnia widziano na niebie. W taki oto spos鏏 powsta bojowy znak legionowy z wyobra瞠niem krzy瘸, zwany p騧niej labarum. By豉 to chor庵iew, zawieszona na d逝gim, pokrytym z這tem drzewcu z zamocowanym na szczycie wie鎍em, wewn徠rz kt鏎ego widnia造 inicja造 chi-rho.

Podobnie i w tym wypadku pojawiaj si w徠pliwo軼i, czy mo積a wierzy pisarzom chrze軼ija雟kim, mi璠zy innymi autorowi 砰wota Konstantyna, kt鏎zy mogli dopowiada r騜ne historie w celu wyja郾ienia, jak to cudownie Konstantyn doszed do przyj璚ia wiary chrze軼ija雟kiej. Wydaje si jednak, 瞠 nie ma powod闚, aby te relacje uznawa za zupe軟ie niewiarygodne, i to nie tylko z tego powodu, i wierzymy w nadnaturalne interwencje Bo瞠, ale r闚nie z tej racji, 瞠 w tym przypadku wizja ta mog豉 mie po prostu zwi您ek z rzadko spotykanym zjawiskiem halo, kt鏎e powstaje wskutek za豉mania i rozszczepienia promieni s這鎍a w kryszta趾ach lodu, podobnie jak to si dzieje w przypadku zjawiska t璚zy.

B鏬 przemawia do cz這wieka cz瘰to r闚nie poprzez zupe軟ie naturalne zjawiska, za cud mo積a by natomiast uzna konkretny moment, w kt鏎ym one si dziej. Przy boku Konstantyna sta豉 jego matka, by mo瞠 ju ochrzczona, a przynajmniej bliska pe軟ej przynale積o軼i do Ko軼io豉. Kto do chrztu musia j przygotowywa, st康 oczywiste jest, i na dworze cesarskim byli chrze軼ijanie (mi璠zy innymi sam Laktancjusz), kt鏎zy nie tylko mieli du篡 wp造w na rodzin cesarsk, ale r闚nie pomogli zinterpretowa wizj, jaka ukaza豉 si ca貫mu maszeruj帷emu wojsku. Prawdopodobnie Konstantyn da si przekona swoim chrze軼ija雟kim doradcom, st康 p騧niej na tarczach przed bitw kaza wymalowa by mo瞠 zupe軟ie 鈍iadomie monogram Chrystusa.

Tak wi璚 28 pa寮ziernika 312 roku armii Maksencjusza zagrodzi造 drog oddzia造 Konstantyna z literami chi-rho na tarczach. W pobli簑 Czerwonych Ska (Saxa Rubra) wojska Maksencjusza znalaz造 si w pu豉pce, zakleszczone mi璠zy pasmem g鏎skim a Tybrem. W nurtach rzeki zgin窸o w闚czas tysi帷e 穎軟ierzy, a wraz z nimi sam Maksencjusz. Nast瘼nego dnia Konstantyn wkroczy do Rzymu, a g這w jego g堯wnego rywala niesiono w鈔鏚 t逝mu zatkni皻 na w堯czni. Wed逝g Euzebiusza po tym zwyci瘰twie Konstantyn og這si si poddanym Krzy瘸, wznosz帷 mi璠zy innymi sw鎩 pomnik z krzy瞠m w r璚e i inskrypcj: „Pod tym znakiem zbawienia, prawdziwym 鈍iadectwem m瘰twa, ocali貫m Twoje miasto i uwolni貫m je od tyrana”.

Dzi瘯i zwyci瘰twu przy Mo軼ie Mulwijskim Konstantyn zosta panem zachodniej cz窷ci imperium rzymskiego, poniewa senat rzymski nada mu godno嗆 najwy窺zego augusta. W lutym 313 roku spotka si w Mediolanie z Licyniuszem, z kt鏎ym doszed do porozumienia w sprawie podzia逝 Cesarstwa, wydaj帷 za niego swoj c鏎k, Konstancj. Odt康 cz窷ci wschodni zawiadywa Licyniusz.

W Mediolanie obaj wsp馧w豉dcy postanowili r闚nie potwierdzi tolerancj religijn, wprowadzon ju de facto przez edykt Galeriusza, oraz zwr鏂i Ko軼io這wi maj徠ek skonfiskowany w czasie ostatnich prze郵adowa. Jaki czas potem Licyniusz og這si pismo skierowane w swoim oraz Konstantyna imieniu do zarz康cy Bitynii, m闚i帷e o postanowieniach mediola雟kich, st康 m闚imy o tak zwanym edykcie mediola雟kim, ko鎍z帷ym fal prze郵adowa chrze軼ijan w imperium rzymskim.

Stosunki mi璠zy obu cesarzami nie uk豉da造 si jednak zbyt dobrze. Ju w trzy lata p騧niej dosz這 do pierwszej wojny mi璠zy nimi. Wkr鏒ce zawarto wprawdzie pok鎩, ale okaza si on tak kruchy, 瞠 w 321 roku nast徙i這 zerwanie wi瞛i, a w 324 wybuch豉 kolejna wielka wojna. Konstantyn, z pomoc swojego syna Kryspusa, odni鏀 decyduj帷e zwyci瘰two, a Licyniusza najpierw zes豉no do Tesaloniki, a p騧niej stracono, oskar瘸j帷 go o knowania z ludami barbarzy雟kimi. W taki oto spos鏏 Konstantyn sta si jedynym w豉dc Cesarstwa, rozpoczynaj帷 rz康y dynastii Flawiusz闚.

Jak ju wcze郾iej o tym by豉 mowa, cesarz mia jednak ci庵le przy swoim boku wa積ego doradc, a w zasadzie mo積a by nawet powiedzie, 瞠 wsp馧rz康c, w osobie w豉snej matki. T jej niebagateln polityczn rol Konstantyn postanowi jeszcze bardziej uwypukli, og豉szaj帷 w roku 325, i od tej pory cesarzowa Helena b璠zie nosi豉 najwy窺zy mo磧iwy w cesarstwie rzymskim tytu augusty.

Helena ju jednak od roku 306, czyli od czasu, kiedy jej syn zosta cezarem i zaprosi j na sw鎩 dw鏎, og豉szaj帷 cesarzow, mia豉 okazj dzia豉 aktywnie na polu przede wszystkim spo貫cznym. Tak wi璚 ju w闚czas po鈍i璚a豉 si g堯wnie dzie這m charytatywnym, do czego przyst徙i豉 z jeszcze wi瘯szym zapa貫m zach璚ona now wiar, kt鏎 przyj窸a mi璠zy 311 a 315 rokiem. Konstantyn odda do jej dyspozycji skarbiec cesarski, dzi瘯i czemu nie ustawa豉 w czynieniu dobrych uczynk闚 — rozdawa豉 ja軛u積 ubogim, uwalnia豉 wi篥ni闚, pomaga豉 banitom w powrocie do ojczyzny. To jej podej軼ie do ludzi i jej wszystkie czyny upami皻niono mi璠zy innymi na 闚czesnych monetach, na kt鏎ych Helena przedstawiona jest jako uosobienie mi這sierdzia, przygarniaj帷 do siebie sieroty. W dokumentach m闚i si o niej: piissima (najpobo積iejsza), venerabilis (czcigodna) czy te clementissima (naj豉skawsza).

Dzi trudno by這by oczywi軼ie dowie嗆 tego, jak wielki wp造w na poszczeg鏊ne zarz康zenia pa雟twowe wychodz帷e z kancelarii cesarskiej mia豉 Helena, niemniej jednak mo積a 鄉ia這 zaryzykowa twierdzenie, 瞠 by on niema造. Konstantyn coraz bardziej zbli瘸 si do chrze軼ija雟twa, odwlekaj帷 jednak przyj璚ie chrztu 鈍i皻ego (przyj掖 go dopiero na 這簑 鄉ierci w 337 roku), wydawa natomiast nowe prawa, kt鏎e w du瞠j mierze opiera造 si na religii chrze軼ija雟kiej. Do najbardziej znacz帷ych zmian legislacyjnych zaliczy trzeba z pewno軼i zakaz wykonywania kary 鄉ierci przez ukrzy穎wanie, ustanowienie niedzieli jako dnia 鈍i徠ecznego, wolnego od pracy dla chrze軼ijan, zwolnienie kap豉n闚 chrze軼ija雟kich z podatk闚 i s逝瘺y wojskowej, zatwierdzenie nowego prawa ma鹵e雟kiego, kt鏎e ogranicza這 mo磧iwo嗆 rozwodu, wprowadza這 kar 鄉ierci dla cudzo這積ik闚, zakazywa這 trzymania konkubin, jak te otacza這 opiek sieroty i wdowy. Nadto inne rozporz康zenia zabrania造 zn璚ania si nad niewolnikami czy organizowania walk gladiator闚, natomiast s康ownictwo chrze軼ijan, nawet je郵i chodzi這 o sprawy czysto 鈍ieckie, oddano w r璚e biskup闚.

W poczynaniach cesarza syna i cesarzowej matki wida wyra幡ie d捫enie do doskona這軼i, i to doskona這軼i chrze軼ija雟kiej. Na tej niezwyk貫j drodze dwojga w豉dc闚 Imperium Romanum w kierunku poznania Chrystusa, przyj璚ia Go i wreszcie rz康zenia zgodnie z Jego nakazami, pojawi豉 si jednak powa積a rysa. W rodzinie dosz這 do tragedii.

W 326 roku zgin瘭i najpierw Kryspus, pierworodny syn Konstantyna (ze zwi您ku z Minerwin), a potem Fausta, druga ma鹵onka cesarza. Nie wiemy dok豉dnie, jakie by造 przyczyny owego dramatu i jaki rzeczywisty w nim udzia mieli Konstantyn i Helena. Aureliusz Wiktor, historyk 篡j帷y w IV wieku, uwa瘸, 瞠 Fausta rzuci豉 oskar瞠nie na Kryspusa, jakoby ten mia pr鏏owa j uwie嗆 (oskar瞠nie — jak mo積a przypuszcza — musia這 by nawet ostrzejsze i dotyczy wr璚z grzesznego zbli瞠nia pasierba z macoch). Konstantyn, czy to ze z這軼i, czy z poczucia sprawiedliwo軼i i r闚no軼i wszystkich wobec prawa (niedawno w dodatku jeszcze bardziej zaostrzonego), skaza syna na 鄉ier. Egzekucj wykonano w Poli.

Pojawi造 si jednak przypuszczenia, 瞠 Fausta fa連zywie oskar篡豉 Kryspusa o rzekom zbrodni. Konstantyn musia si o tym w jaki spos鏏 przekona, bowiem skaza na 鄉ier tym razem i t, kt鏎a rzucaj帷 bezpodstawne oskar瞠nia, przyczyni豉 si do stracenia jego syna. Wyrok wykonano przez zamkni璚ie Fausty w 豉幡i, gdzie mia豉 si udusi.

Ca豉 ta historia jest bardzo dziwna. Nie wiadomo, czy chodzi這 tu o jakie rozgrywki polityczne. Fausta mog豉 chcie si pozby pierworodnego syna Konstantyna, aby zrobi miejsce dla swoich dzieci, kt鏎e sta造by si momentalnie powa積ymi kandydatami do sukcesji po cesarzu. A mo瞠 by造 to sprawy czysto osobiste. Zastanawia r闚nie fakt, 瞠 Konstantyn by zdolny do wydania dw鏂h wyrok闚 鄉ierci, i to na przestrzeni kilku zaledwie miesi璚y, wobec najbli窺zych sobie os鏏, syna i 穎ny. Je郵i rzeczywi軼ie Fausta zgin窸a w oparach 豉幡i, to czy nie nasuwa si w徠pliwo嗆, 瞠 nie mog豉 to by raczej egzekucja zgodna z prawem, a po prostu morderstwo. A je郵i tak, to czy dokona tego rzeczywi軼ie Konstantyn, a przynajmniej kto na jego polecenie, czy mo瞠 zupe軟ie kto inny. Jaki wreszcie udzia w tym wszystkim mia豉 Helena, i czy w og鏊e jaki mia豉?

Na te pytania nie znajdziemy by mo瞠 ju nigdy odpowiedzi. Faktem jest natomiast, i Ko軼i馧 katolicki, w odr騜nieniu od Cerkwi prawos豉wnej, uzna w徠pliwo軼i co do udzia逝 Konstantyna w tych zbrodniach za na tyle powa積e, 瞠 stanowi one wystarczaj帷 przeszkod, aby uzna go za 鈍i皻ego.

Troch 鈍iat豉 na ca陰 t tragedi rzuca decyzja cesarzowej Heleny o odbyciu pielgrzymki do Ziemi 安i皻ej, i to zaraz po tym, jak dosz這 do 鄉ierci dw鏂h os鏏 z cesarskiej rodziny. Przyjmuje si zazwyczaj, i w podr騜 t Helena wybra豉 si „z modlitw b豉galn za nieszcz窷liwego syna”. Czy wyb豉ga豉 u Boga przebaczenie dla Konstantyna, to ju trzeba zostawi Opatrzno軼i, na pewno natomiast pielgrzymka ta zaowocowa豉 wielkimi dzie豉mi, jakie poczyni豉 w闚czas ju oko這 siedemdziesi璚iosze軼ioletnia 鈍i徠obliwa cesarzowa.

Podobno jednym z wielkich marze Heleny by這 odnalezienie Krzy瘸 安i皻ego, kt鏎y m鏬 znajdowa si gdzie pod murami pos庵闚 (o速arzy) Jowisza i Wenery, jakie postawiono w II wieku na Golgocie z polecenia cesarza Hadriana celem zatarcia 郵ad闚 M瘯i Chrystusa. Z pomoc biskupa Jerozolimy Makarego uda這 si doprowadzi do usuni璚ia poga雟kich monument闚, przeprowadzenia wykopalisk i odnalezienia trzech krzy篡. Tradycja g這si, i nie mo積a by這 zidentyfikowa, kt鏎y z nich by tym, na kt鏎ym poni鏀 鄉ier sam Zbawiciel, dlatego te biskup Makary zaproponowa przeprowadzenie pewnego eksperymentu. Ot騜 zaniesiono wszystkie trzy krzy瞠 do pewnej ci篹ko chorej kobiety, po czym dotykano jej cia豉 kolejno jednym po drugim; pierwsze dwa nie wyr騜nia造 si niczym specjalnym, kiedy jednak do cia豉 chorej niewiasty przy這穎no trzeci z krzy篡, zosta豉 ona nagle cudownie uzdrowiona. Zebrani nie mieli w徠pliwo軼i, i w豉郾ie to drzewo jest tak gor帷o poszukiwanym Krzy瞠m Pa雟kim.

Wprawdzie nie mamy stuprocentowej pewno軼i, 瞠 to w豉郾ie za spraw Heleny odnaleziono ten wielki chrze軼ija雟ki skarb, jednak tradycja przekazuje, 瞠 uradowana i wdzi璚zna Bogu cesarzowa postanowi豉 wystawi w tym miejscu wspania陰 鈍i徠yni (Martyrium, czyli M璚zennik闚, p騧niej nazwan bazylik 安i皻ego Krzy瘸), w kt鏎ej pozostawi豉 cz窷 Drzewa 安i皻ego umieszczon w srebrnej oprawie. Fragment bezcennej relikwii przes豉豉 te synowi, kt鏎y zn闚 podzieli j na dwie cz窷ci, z kt鏎ych jedn umie軼i w cesarskim skarbcu w Konstantynopolu, a drug pos豉 do Rzymu, gdzie z jego rozkazu wzniesiono ko軼i馧 pod wezwaniem Krzy瘸 Jerozolimskiego (Santa Croce in Jerusalemme). Wkr鏒ce 鈍i皻e relikwie podzielono na wiele ma造ch cz窷ci, tak aby jak najwi璚ej ko軼io堯w na 鈍iecie mia這 cho熲y jego niewielk cz御tk. Dzi najwi瘯sz cz窷 drzewa Krzy瘸 M瘯i Chrystusowej posiada ko軼i馧 鈍i皻ej Guduli w Brukseli.

Helena nie poprzesta豉 na wzniesieniu tylko jednej 鈍i徠yni. Czerpa豉 ze skarbca obficie i dzi瘯i jej staraniu wybudowano jeszcze jeden ko軼i馧 na Golgocie (Anastasis, czyli Zmartwychwstania Pa雟kiego) i kolejny w Ziemi 安i皻ej, tym razem przy Grocie Betlejemskiej (bazylika Narodzenia Pa雟kiego). Augusta ufundowa豉 te ko軼i馧 wzniesiony na G鏎ze Oliwnej (Wniebowst徙ienia Pa雟kiego), p騧niej co najmniej kilka jeszcze, a jak twierdz niekt鏎zy, nawet oko這 trzydziestu 鈍i徠y w r騜nych miejscowo軼iach Imperium. W tym te czasie wzmog豉 jeszcze bardziej dzia豉lno嗆 filantropijn, odwiedzaj帷 ci庵le ubogich i chorych, osobi軼ie im us逝guj帷, „a wszystko uwa瘸豉 za zbyt ma貫, za zbyt drobne wobec 豉sk doznanych, a szczeg鏊nie 豉ski odnalezienia Krzy瘸 鈍., z czem imi jej po wsze wieki do ko鎍a 鈍iata zosta這 z陰czone”.

Helena prawdopodobnie wr鏂i豉 jeszcze przed 鄉ierci w rodzinne strony i przy boku syna zmar豉 w Nikomedii mi璠zy 327 a 330 rokiem w wieku oko這 osiemdziesi璚iu lat. Pogrzeb odby si z nale積ymi cesarzowej honorami, natomiast szcz徠ki Heleny, przewiezione do Rzymu, zosta造 umieszczone w pi瘯nym sarkofagu i z這穎ne w mauzoleum przy via Lavicana.

Kult Heleny rozwija si od chwili jej 鄉ierci. Euzebiusz z Cezarei, kanclerz na dworze cesarskim, nazwa j „godn wiecznej pami璚i”, natomiast w martyrologium rzymskim napisano, 瞠 Ko軼i馧 obchodzi uroczysto嗆 „鈍i皻ej Heleny, matki bogobojnego Konstantyna Wielkiego, kt鏎y pierwszy da wszystkim w豉dcom wspania造 przyk豉d, jak nale篡 broni Ko軼io豉 i jak go rozszerza”.

Relikwie cesarzowej spoczywa造 w sarkofagu w Rzymie do 840 roku, kiedy to ich cz窷 (podobno wykrad je mnich o imieniu Teutgisus) przeniesiono do ko軼io豉 Santa Maria in Ara Coeli w Rzymie, a reszt wywieziono do Szampanii, do opactwa de Hautvillers. To miejsce sta這 si te w闚czas najwa積iejszym o鈔odkiem kultu 鈍i皻ej. Podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej jeden z duchownych dla uchronienia relikwii przed profanacj ukry je na jaki czas, p騧niej za umieszczono je w ko軼iele Saint-Leu w Pary簑.

安i皻 Helen czczono lub czci si nadal r闚nie w innych miejscowo軼iach Europy, mi璠zy innymi w Pesaro, Ascoli, Piceno (Italia), w Trewirze, Bonn oraz Xanten (Nadrenia), jak r闚nie na W璕rzech. Biskupie miasto Illiberis w po逝dniowej Francji przemianowano niegdy na jej cze嗆 na Castrum Helenae. Wreszcie do嗆 silny kult 鈍i皻ej rozwin掖 si w Anglii, czego 廝鏚貫m by豉 tradycja m闚i帷a o tym, 瞠 Helena by豉 c鏎k jednego z brytyjskich ksi捫徠 (m闚ili鄉y o tym ju wcze郾iej). Na wyspach brytyjskich sta豉 si patronk ponad dwudziestu ko軼io堯w.

W do嗆 szczeg鏊ny spos鏏 ze 鈍i皻 Helen zwi您ana jest r闚nie Polska, bowiem od XV wieku a do 1991 roku w Lublinie znajdowa豉 si du瘸 cz窷 Krzy瘸 安i皻ego, ta sama, kt鏎 cesarz Konstantyn z這篡 w skarbcu cesarskim w Konstantynopolu. Jak to si sta這, 瞠 ten w豉郾ie fragment 鈍i皻ej relikwii znalaz si akurat w Polsce? Ot騜 ksi篹niczka Anna, siostra cesarzy bizantyjskich: Bazylego II i Konstantyna IX, wychodz帷 za m捫 za ksi璚ia ruskiego W這dzimierza (notabene — 鈍i皻ego; zob. s. 362), przywioz豉 fragment Krzy瘸 安i皻ego do Kijowa, gdzie pozostawa on a do pocz徠ku XV wieku. Wtedy to w roku 1420 biskup obrz康ku 豉ci雟kiego Andrzej z Krakowa, obawiaj帷 si, i 闚czesny metropolita moskiewski Focjusz got闚 jest przenie嗆 relikwie do Moskwy, powiadomi o tym swoich prze這穎nych w Krakowie, a ci polecili mu, aby nie dopu軼i do wywiezienia tak drogocennego skarbu. Wobec tej sytuacji biskup Andrzej uciek z Kijowa wraz z cz御tk Krzy瘸 安i皻ego, kt鏎 schowa w trumnie ksi璚ia Iwana Holsza雟kiego, przewo穎nego akurat na miejsce spoczynku w ko軼iele dominika雟kim w Lublinie. Zgodnie z instrukcjami, Andrzej ukry relikwie w klasztorze lubelskim, gdzie znajdowa造 si a do 1991 roku, kiedy to nieznani sprawcy je skradli. Do dzi nie wiadomo, kim byli z這dzieje i gdzie aktualnie znajduje si Drzewo Krzy瘸 安i皻ego nale膨ce do bazyliki dominika雟kiej przez prawie sze嗆set lat.

Najs造nniejszym jednak miejscem w Polsce zwi您anym z relikwi M瘯i Pa雟kiej, a zatem po鈔ednio i z Helen, jest klasztor i ko軼i馧 Misjonarzy Oblat闚 Maryi Niepokalanej (dawniej nale膨cy do benedyktyn闚) na ㄊsej G鏎ze. Ko軼i馧 popularnie zwany od wiek闚 安i皻ym Krzy瞠m, le膨cy w g鏎ach nazwanych z tej przyczyny G鏎ami 安i皻okrzyskimi, ufundowany zosta w XI lub XIII wieku, gdzie powsta這 opactwo benedyktyn闚. Wed逝g „Rocznika 安i皻okrzyskiego” fragment Krzy瘸 安i皻ego znalaz si w tym miejscu za spraw 鈍i皻ego Emeryka, syna kr鏊a W璕ier — 鈍i皻ego Stefana, kt鏎y mia go tu zostawi, pod捫aj帷 na dw鏎 kr鏊a polskiego Mieszka II.

W Polsce ze 鈍i皻 Helen zwi您ana jest te pustelnia i kaplica w Kalwarii Zebrzydowskiej. Kaplica 鈍i皻ej Heleny mia豉 przywilej odpustowy w dniu 18 sierpnia, kt鏎ego udzieli w 1760 roku papie Klemens XIII.

Mo積a by w tym miejscu wspomnie r闚nie o tym, 瞠 鈍i皻a cesarzowa darzona jest czci nie tylko przez Ko軼i馧 katolicki, ale r闚nie przez Cerkiew prawos豉wn, wraz z jej synem Konstantynem, a tak瞠 przez anglikan闚. W Nowym Jorku ma sw siedzib anglika雟kie 瞠雟kie zgromadzenie zakonne Order of Saint Helene, kt鏎ego siostry opr鏂z codziennej modlitwy oddaj si dzia豉lno軼i charytatywnej, prowadz帷 szko喚 dla dziewcz徠 w Kentucky oraz plac闚k misyjn w Liberii.

W ikonografii 鈍i皻a Helena przedstawiana jest najcz窷ciej w bogatym p豉szczu cesarskim i koronie. Ponadto na niekt鏎ych obrazach umieszczano koron cierniow oraz gwo寮zie, jako narz璠zie M瘯i Pa雟kiej, dlatego jest ona patronk wytw鏎c闚 gwo寮zi i igie. Nieraz wyst瘼uje r闚nie wraz z synem Konstantynem w postawie stoj帷ej u st鏕 Krzy瘸 安i皻ego. Cenne obrazy, freski czy te rze嬌y przedstawiaj帷e 安i皻 znajduj si wsp馧cze郾ie mi璠zy innymi w katedrze w Reims, w ko軼iele Santa Croce we Florencji, w Arezzo, w Luwrze, w Calenciennes, w Sienie czy wreszcie w Saint-Juste de Valacabrère.

Wspomnienie liturgiczne 鈍i皻ej Heleny — 18 sierpnia.

Panie Jezu Chryste, kt鏎y dzi瘯i 鈍i皻ej Helenie chcia貫 ubogaci Tw鎩 Ko軼i馧 bezcennym skarbem i objawi貫 jej miejsce, w kt鏎ym spoczywa Tw鎩 Krzy, spraw za jej wstawiennictwem, aby Twoja M瘯a i 鄉ier odkupi豉 dla nas nagrod 篡cia wiecznego. Amen.

opr. aw/aw








 wy郵ij znajomym

Zobacz tak瞠:
Henryk Zieli雟ki, Instytucjonalizacja nienawi軼i
Marek Gancarczyk, Kto pomo瞠 prezydentowi?
Damian Wojciechowski SJ, List Hutu do Tutsi
Damian Wojciechowski SJ, Bolek, Wa喚sa i prawda
Hanna-Barbara Gerl-Falkovitz, O mi這軼i i o b鏊u
W這dzimierz R璠zioch, Papieskie tajemnice
Monika Walu, Ko軼i馧 moj jedyn ojczyzn
Dorota Nied德iecka, Do zobaczenia, Komandorze!
Henryk Zieli雟ki, Drugie dno
Marek Gancarczyk, Sprawa publiczna
Komentarze internaut闚:

Benedykt XVI | Biblioteka audio i wideo | Czytelnia | Dane nt. Ko軼io豉 | Edukacja Ekonomiczna | Felietony, komentarze | Filozofia | Galeria zdj耩 | Inne nauki |
Europa, Polska, Ko軼i馧 | Internet i komputery | Jan Pawe II | Katalog adres闚 | Katechetom i duszpasterzom | Kultura | Ksi璕arnia religijna | Liturgia - na dzi i na niedziele | Mapa serwisu | Msze 鈍. - gdzie, kiedy? | Nauczanie | Noclegi w Polsce | Noclegi, hotele w Polsce | Nowo軼i na naszych stronach | Papie Franciszek | Pielgrzymki piesze - ePielgrzymka | Rekolekcje | Rodzina | Sekty | Serwis informacyjny | S這wnik | Sonda | 安i璚i patroni | Szukaj | Tapety i dzwonki religijne | Teologia | Tw鎩 g這s w dyskusji | Varia | 砰cie Ko軼io豉