Polskie kolędowanie
dodał: Józef Smosarski | sekcja: Wigilia
dodano: 2007-11-30 11:11:01
W utworach licznych naśladowców Żabczyca rozważania dogmatyczne zajmują niewiele miejsca, wkracza natomiast obserwacja obyczajowa, wskutek czego temat biblijny staje się swojską opowieścią osadzoną w realiach małego miasteczka lub wsi. Powstają rozmaite rodzaje kolęd oraz pastorałki, nazwane tak od motywu przewodniego, jakim jest wątek pasterski. Pastorałki należą do twórczości na ogół anonimowej, pisali je bakałarze, organiści, czasem żacy. Bardzo rozpowszechnionym rodzajem kolędy była kołysanka, wywodząca się z twórczości klasztornej, uprawianej na gruncie reguł i zwyczajów zakonnych, głównie w zgromadzeniach żeńskich. Inspiracji dostarczały m.in. pisma św. Klary, św. Teresy od Jezusa i innych. Znana była siostrom zakonnym ówczesna poezja religijna, zwłaszcza Pontanusa i jego naśladowców, wprowadzająca do pieśni nabożnych elementy liryki miłosnej. Szczególnie w kolędach karmelitańskich uwidacznia się bardzo bezpośredni i czuły, macierzyński stosunek do Dziecka-Boga. Pod względem artystycznym najgodniej reprezentuje ten nurt twórczości urocza kolęda „Gdy śliczna Panna”. W repertuarze klasztornym znajdowały się także bożonarodzeniowe pieśni adorujące, jasełkowe, winszujące, lecz prawie zawsze była to twórczość środowiskowa, przeznaczona dla zgromadzenia i w nim kultywowana, a więc o dość wąskim zasięgu.
Chyba najbardziej znana, a na pewno najbardziej polska kolęda powstała u schyłku Rzeczypospolitej. W 1792 roku ukazał się zbiór „Pieśni nabożnych” Franciszka Karpińskiego zawierający pieśń „O narodzeniu Pańskim”, którą rozpoczynają tak dobrze znane słowa: „Bóg się rodzi, moc truchleje”.
W następnym stuleciu powstała m.in. popularna kolęda Teofila Lenartowicza „Mizerna, cicha'. Wtedy też dzięki śpiewnikom upowszechniły się pieśni z „żelaznego" dziś repertuaru: „Wśród nocnej ciszy”. „Gdy się Chrystus rodzi”. „Pójdźmy wszyscy do stajenki”. Piękna kolęda Słowackiego z dramatu „Złota Czaszka — Chrystus Pan się narodził” otrzymała melodię w dwudziestoleciu międzywojennym. Z czasów okupacji pochodzi oświęcimska kolęda-skarga :Nie było miejsca dla Ciebie:.
Okresem kolędowania był pierwotnie Nowy Rok. Potwierdza to łaciński źródłosłów kolędy — słowa wywiedzionego z calendae lanuarii (pierwszy dzień stycznia), a oznaczającego dar, życzenie, zwyczaj praktykowany w tym czasie oraz pieśń obrzędową. (Na Boże Narodzenie śpiewano rotuły, kantyki czy po prostu pieśni.) Związek kolędowania z Nowym Rokiem przetrwał w tradycji ludowej gdzieniegdzie aż do dziś. Uważana przez niektórych badaczy za utwór czysto świecki kolęda życzeniowa zakłada, że jej słowami sam Bóg przemawia do ludzi, że jest piosnką, „co ją miły Bóg składał".
Religijny składnik obrzędowości noworocznej został rozwinięty, kiedy podporządkowano ją świętom Bożego Narodzenia. Współczesna kolęda ludowa tak ten fakt ujmuje:
A dawny to zwyczaj wszędzie,
Odwiedzajmy po kolędzie,
Sąsiad sąsiada miłego,
Podczas Chrystusa zrodzonego,
Z Panny Przeczystej.
Innym przejawem chrystianizacji dawnej obrzędowości noworocznej jest widowisko herodowe. Przedstawieniu opartemu na wątku biblijnym towarzyszy śpiewanie kolęd i zabawa taneczna. Analogicznym zjawiskiem przenikania treści chrześcijańskich do folkloru są kolędy ludowe, w których stare formy myślenia, obrazowanie i symbolika zostały użyte do przekazania takich wartości, jak postawa otwarcia, afirmacja świata, radość z wyzwolenia. Przykłady takiej symbiozy można znaleźć w utworach: Najświętsza Panienka po świecie chodziła, Stała nam się nowina miła i w innych.
W polskim kolędowaniu rzeczy i sprawy pochodzące z czasów odległych i bliskich, z rozmaitych miejsc i środowisk spotykają się i funkcjonują na tych samych prawach. Dawne sąsiaduje i przeplata się z nowym — przykładem „rozmowa" z drzewami owocowymi w noc wigilijną i chodzenie z turoniem, a równolegle do nich symbolika patriotyczna kościelnych szopek w latach osiemdziesiątych (z obaleniem muru berlińskiego włącznie) czy śpiewy kolędowe z okresu stanu wojennego. Przy tym fakty i sprawy rozmaitej proweniencji i wieku nie tracą, wskutek przemieszania, swojej tożsamości. Przeciwnie — pozorny chaos otwiera perspektywę nowego ładu, określonego poetycko za pomocą paradoksu: „A Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami".
Fragment książki „Świętowanie doroczne w Polsce” Biblioteka „WIĘZI”, Warszawa 1996 r.
