Polskie kolędowanie

dodał: Józef Smosarski | sekcja: Wigilia

dodano: 2007-11-30 11:11:01

Kolęda jest wspólną własnością wszystkich, bez względu na poziom kultury duchowej i upodobania estetyczne, bez względu na przynależność do Kościoła katolickiego czy innych wyznań chrześcijańskich, jest własnością także ludzi niewierzących. Swój szczególny charakter pieśni „gminnej", by użyć Mickiewiczowskiego przymiotnika, zawdzięcza udanemu połączeniu treści i wartości chrześcijańskich z ogólnoludzkimi, religijnych ze świeckimi, polskich z obcymi, tkwiących w odległej przeszłości z wybiegającymi w przyszłość. Tę właściwość pieśni bożonarodzeniowej dokładnie oddaje jej staropolska nazwa „symfonia", używana w znaczeniu etymologicznym jako „współbrzmienie".

Stawiamy pytanie o zasobność polskiego repertuaru kolędowego. Nie jest prawdą, jakoby w kancjonałach, śpiewnikach i ustnych przekazach zachowała się ich niezliczona ilość. Kolęd znamy najwyżej kilkaset. W zbiorze ks. Michała Marcina Mioduszewskiego jest około 340 tekstów. Wydane niedawno Kantyczki karmelitańskie zawierają 378 utworów. Tom Kolęd polskich średniowiecznych i renesansowych, opracowany przez Juliusza Nowaka-Dłuźewskiego i Stefana Nieznanowskiego, zawiera 85 tekstów łacińskich i 192 polskie. Być może, po ukazaniu się tomu obejmującego okres baroku, w którym twórczość kolędowa rozkwitła najbujniej, trzeba będzie skorygować dotychczasowe ostrożne szacunki. Dzisiaj w rzeczywistym obiegu jest około 50 kolęd kościelnych i niewiele ponad 20 „domowych" — tyle utworów bożonarodzeniowych zawiera popularny Śpiewnik kościelny ks. Jana Siedleckiego wydany po raz 35 w 1985 roku, oczywiście w wersji zaktualizowanej.

W Polsce, podobnie jak w całej Europie Zachodniej, kolęda wywodzi się z łacińskiej hymnodii. Najstarsze polskie kolędy pochodzą z XV i XVI wieku i są to często przekłady pieśni łacińskich i czeskich. Oprócz źródeł literackich inspiracji dla twórczości kolędowej dostarczały dramaty liturgiczne i misteria o Narodzeniu, a zwłaszcza franciszkańskie jasełka. Reminiscencją tych widowisk są pewne cechy kolęd ludowych, takie jak dialog, wyraźnie zarysowana akcja, konflikt itp., tworzące rodzaj scenariusza wzorowanego najczęściej na akcie pasterskim.

We wczesnej twórczości kolędowej przeważa zobiektywizowana, w kategorie teologiczne ujęta relacja. Autorzy koncentrują uwagę na kilku wydarzeniach opowiedzianych w Ewangeliach (Narodzenie, pokłon pasterzy, hołd Trzech Króli), umieszczają też w szopie apokryficznego wołu i osła. Rzeczywistość ewangeliczna jest przedstawiona oszczędnymi środkami, metodą nazywania wprost, która czasem ustępuje miejsca metaforycznej pośredniości, wywodzącej się jednak z biblijnego pierwowzoru. Z tego samego źródła pochodzą nieśmiałe jeszcze antytezy.

Z czasem obok nurtu dogmatycznego pojawia się tendencja do bardziej osobistego traktowania wydarzeń betlejemskich. Dziecię i Jego Matka przestają być jedynymi obiektami obserwacji poetyckiej. Wkracza proszący człowiek, ukazany co prawda z perspektywy pragnień metafizycznych, ale już jako jednostka. Co więcej, „dusza nabożna" staje się punktem odniesienia cudownych Narodzin. Dalszą konsekwencją odchodzenia od obiektywnego kształtowania poetyckiej wizji Betlejem jest coraz śmielsze stosowanie efektownych kontrastów i częste posługiwanie się przenośnią.

„Teologia rozumu" ustępuje miejsca „teologii serca". Dzieje się to głównie za sprawą św. Bernarda z Clairvaux, którego augustyński mistycyzm silnie oddziaływał na religijność późnego średniowiecza. Upatrując w postawie uczuciowej i woluntarystycznej praktycznego sposobu poznawania Boga,

św. Bernard, sam poeta, dostarczył poezji religijnej inspiracji do traktowania spraw boskich na sposób ludzki. Równolegle i w związku z tą tendencją szerzy się upodobanie do literatury apokryficznej, uzupełniającej lakoniczną relację Ewangelistów. Zbliżenie Boga i człowieka przynosi również franciszkańska odnowa życia chrześcijańskiego.

„Złotym wiekiem" polskiej kolędy był okres baroku i wówczas, w XVII i XVIII stuleciu, ukształtowała się ona w formach znanych nam współcześnie. Pamięć potomnych przechowała do dziś niektóre utwory zamieszczone w „Symfoniach anielskich” Jana Żabczyca (Kraków 1630), nazwanych „najwdzięczniejszą kantyczką staropolską". Nie były owe „symfonie" zjawiskiem odosobnionym. Poprzedziła je twórczość polskich naśladowców Jakuba Pontanusa — jezuickiego poety, teoretyka poezji i dramaturga. Postulował on przedstawianie w poezji przyjścia na świat Zbawiciela jako narodzin dziecka potrzebującego troskliwej opieki i czułości, podobnie jak traktowali ten temat graficy, malarze i rzeźbiarze owych czasów. Jego śladem poszedł m.in. Stanisław Grochowski, autor tomu zatytułowanego „Wirydarz abo Kwiatki rymów duchownych (...)”.

Autor Symfonii nie odstąpił od tradycyjnego schematu treściowego utworów o Bożym Narodzeniu. Cykl obejmuje pieśni o hołdzie pasterzy, o wędrówce i pokłonie Trzech Króli, o rzezi Niewiniątek i ucieczce do Egiptu. Nie zabrakło też w „symfoniach" motywów apokryficznych, zaczerpniętych przede wszystkim ze „Złotej legendy” Jakuba de Voragine. Konwencjonalna tematyka została jednak przedstawiona w nowy sposób, dzięki wykorzystaniu jako wzorów ówczesnych pieśni ludowych, których melodie miały tymczasowo służyć wykonawcom Żabczycowych „symfonii". Nowatorstwo nie polegało jednak wyłącznie na wprowadzeniu kontrafaktury, lecz na przeniesieniu układów rytmicznych i stroficznych, a nawet frazeologii pieśni świeckich na grunt pieśni religijnej. Jednym z najpiękniejszych utworów z tego zbioru jest kolęda Pomalusku, Józefie. Z Symfonii anielskich pochodzą śpiewane do dziś pieśni: Przybieżeli do Betlejem pasterze. Ach zła Ewa, Przy onej górze.

Pozostałe artykuły:

Wigilijna galeria MMS

Fundacja "Opoka",  2007-12-03 13:48:08Wigilia

Wigilia w polskiej tradycji

Fundacja "Opoka",  2007-11-30 14:49:22Wigilia

Życzenia

Anselm Grün,  2007-11-30 11:11:01Wigilia

Ozdoby z juty

Dom Wydawniczy Bellona,  2007-11-30 11:11:01Wigilia

Przywieszki do prezentów

Dom Wydawniczy Bellona,  2007-11-30 11:11:01Wigilia