Edyta Stein jest jedn± z najbardziej niezwykłych postaci współczesnego Ko¶cioła. Będ±c Żydówk± z pochodzenia w 31 roku życia przyjęła chrzest w Ko¶ciele katolickim. Jedena¶cie lat póĽniej wst±piła do Karmelu. Zakończyła swoje życie w komorze gazowej w O¶więcimiu w 1942 roku.

Ojciec ¦więty Jan Paweł II kanonizował j± 11 paĽdziernika 1998 r. Natomiast 1 paĽdziernika 1999 r. podczas uroczystej Mszy ¶w., celebrowanej w Bazylice ¶w. Piotra na rozpoczęcie Specjalnego Synodu Biskupów dla Europy, Jan Paweł II ogłosił nowymi współpatronkami Europy trzy ¶więte: Brygidę Szwedzk±, Edytę Stein i Katarzynę Sieneńsk±. W ten sposób Edyta Stein doł±czyła do grona dotychczasowych patronów Europy: ¶więtych Benedykta z Nursji oraz Cyryla i Metodego. Ojciec ¦więty powiedział przy tej okazji, że “jest ona symbolem dramatów Europy bież±cego stulecia”.

Dzieje Edyty Stein s± dowodem na to, jak wielk± rolę w życiu spełnia wiara. Już proces beatyfikacyjny wykazał, że została ona zamordowana nie tylko z powodu swojego żydowskiego pochodzenia, lecz również z powodu wiary katolickiej. W Holandii, gdzie w klasztorze karmelitanek przebywała s. Teresa Benedykta, gestapo przyst±piło do generalnej obławy na Żydów, którzy przeszli na katolicyzm. Był to odwet za list episkopatu holenderskiego przeciwko prze¶ladowaniom rasowym. Edyta Stein, będ±c Żydówk±, mogłaby się uratować, gdyby była wyznania protestanckiego, jako że ewangelicy holenderscy zapewnili okupantów niemieckich, że nie przył±czaj± się do inicjatywy katolickiej.

W czasach, jak się wydaje, kryzysu wiary warto sięgn±ć do my¶li Edyty Stein. Lektura jej dzieł na pierwszy rzut oka nie zafascynuje dzisiejszego czytelnika, ale, je¶li pozwoli się on jej poprowadzić, nauczy go rzeczowo¶ci i obiektywizacji problemu. Edyta Stein jest my¶licielem ł±cz±cym trzeĽwo¶ć z rozumem nie w sposób abstrakcyjny, lecz praktyczny, oparty na rzetelnych poszukiwaniach.

Tematem, który pasjonował Edytę Stein do końca życia był człowiek i jego psychofizyczna struktura. Wraz z pogłębionym do¶wiadczeniem religijnym punkt ciężko¶ci jej dociekań przesun±ł się na duszę ludzk± i ducha, a wreszcie na osobę Chrystusa, najpełniejszego Człowieka – Boga.

Wypowiedzi Edyty Stein s± tym cenniejsze, że nie wyrosła ona w kręgach katolickich. Kształtowało j± raczej my¶lenie liberalno-mieszczańskie i filozoficzne. Natomiast, pochwycona przez Chrystusa, widzi człowieka w ¶wietle tajemnicy Wcielenia i Odkupienia. Postawa wiary nie tylko zaprowadziła j± do komory gazowej, lecz również decydowała o każdej chwili życia codziennego.

Nie podjęto dot±d próby przedstawienia jej pogl±dów na temat wiary. Ukazało się jedynie wiele opracowań przedstawiaj±cych osobę Edyty Stein lub omawiaj±cych jej dzieła w sposób ogólny.

¬ródłami niniejszego opracowania będ± pisma Edyty Stein, które ukazały się w tłumaczeniu polskim oraz ksi±żki przedstawiaj±ce osobę autorki, w których cytowano fragmenty jej pism dot±d nie tłumaczonych na język polski.

Postawione zagadnienie wymaga podziału pracy na trzy zasadnicze czę¶ci. W rozdziale pierwszym zostanie omówiona geneza wiary. Rozdział drugi jest po¶więcony istocie wiary. W ostatnim rozdziale przedstawimy funkcję wiary.

Rozważania o wierze w ujęciu Edyty Stein chcemy rozpocz±ć od przedstawienia jej genezy, czyli odpowiedzi na pytanie, jak powstaje wiara i jakie czynniki na to wpływaj±. Ułatwi to póĽniejsze sprecyzowanie istoty wiary. Rozdział rozpoczniemy od ukazania boskiego pochodzenia wiary. Następnie omówimy po¶rednictwo Ko¶cioła. Ostatni paragraf po¶więcimy osobie obdarzonej łask± wiary i temu, jaki jest jej udział w procesie powstawania wiary.

Analizuj±c pisma Edyty Stein widzimy wyraĽnie, że według niej wiara jest przede wszystkim darem, który otrzymujemy od Boga. To “dzięki łasce dociera do nas orędzie wiary, objawiona prawda Boża”.

Jakkolwiek orędzie wiary nie dotrze do nas bez po¶rednictwa ludzi, to jednak pozostaniemy wobec niego obojętni, je¶li nie otrzymamy wewnętrznego namaszczenia Ducha ¦więtego. To namaszczenie ożywia słowo od wewn±trz nadaj±c skuteczno¶ć i płodno¶ć jego działaniu. “Orędzie wiary dociera do wielu, którzy go nie przyjm±. Mog± ich usprawiedliwiać powody naturalne, ale s± przypadki, gdzie u podstaw leży tajemnicza niemoc – nie nadeszła godzina łaski”.

Przedstawiaj±c kwestię Bożego daru Edyta Stein mówi, że Bóg udziela swej łaski ludziom w różnych sytuacjach. Może ona być udzielona niewierz±cemu, aby go do wiary pobudzić i przygotować do jej przyjęcia. Może być też ona dana po to, aby posłużyć się niewierz±cym. Zawsze jednak ł±czy się z udzieleniem siły potrzebnej do przyjęcia woli Bożej. “Bóg, jak uczy wiara, a do¶wiadczenie życia z wiary to potwierdza, nie wymaga od człowieka rzeczy, do której by mu jednocze¶nie nie udzielił sił”.

W trudnych niekiedy sytuacjach życia zawsze możemy liczyć na Boż± pomoc. Edyta Stein była o tym bardzo mocno prze¶wiadczona. Pisz±c więc list do Fryderyka Kaufmanna doradza mu złożyć w ręce Ojca całe życie ze wszystkimi poszukiwaniami i filozofowaniem. Wiedz±c za¶, że nie potrafi on się jeszcze na to zdobyć, zaleca “prosić nieznanego, budz±cego w±tpliwo¶ci Boga, by dopomógł”.

Edyta Stein twierdzi, że wiara powstaje i realizuje się w dialogu między Bogiem i człowiekiem. “Wnętrze duszy jest naczyniem, w które Duch Boży wlewa życie łaski, gdy mu się dusza otwiera moc± swej wolno¶ci”. Inicjatywa wychodzi jednakże od Boga. Dzięki tej inicjatywie człowiek poznaje Boga. Podejmuj±c za¶ współdziałanie z Boż± łask± wchodzi na drogę zmierzaj±c± do zbawienia. “Wiara wlana przez Boga, jako nadprzyrodzone Jego poznanie, stanowi w nas «pocz±tek życia wiecznego»; jednakże tylko pocz±tek”. Wypowiadaj±c tę my¶l Edyta Stein nawi±zuje do Quaestiones disputatae de veritate ¶w. Tomasza z Akwinu. Swój dwutomowy przekład tego dzieła wydała we Wrocławiu w latach 1931-1932.

Aby wiara mogła zaistnieć, człowiek musi w sposób wolny przyj±ć ofiarowan± łaskę. ¦wiadczy o tym cytowany wcze¶niej fragment dzieła Byt skończony a byt wieczny. Bez współpracy człowieka wiara się nie rozwinie. To jednak, co człowiek może uczynić, jak pisze Edyta Stein w li¶cie do Annelizy Lichtenberger, “jest drobnostk± w porównaniu z tym, co otrzymujemy. Ale to niewiele musimy zrobić sami”.

Kwestia współpracy człowieka z łask± otrzyman± od Boga zostanie omówiona póĽniej. Natomiast podsumowuj±c ten paragraf należy powiedzieć, że według Edyty Stein wiara ma swoje Ľródło w Bogu. To Bóg jest dawc± łaski. Do Niego należy inicjatywa w nawi±zaniu relacji z człowiekiem przez wiarę. On nie tylko objawia się człowiekowi, ale także, oddziałuj±c na niego wewnętrznie, poci±ga ku sobie.

W swoich wypowiedziach na temat wiary Edyta Stein podkre¶la rolę Ko¶cioła w procesie jej powstawania.

Wiara rodzi się pod wpływem głoszenia słowa. Chrystus chciał, by objawienie Ojca, które On przyniósł ¶wiatu i wiara w nie, rozszerzyły się przy pomocy ludzkiego ¶rodka, jakim jest słowo apostolskie. Nakazał Apostołom głoszenie ¶wiatu Ewangelii. Wypełniaj±c ten nakaz Apostołowie ustanowili swoich następców i dzięki temu nieprzerwany ci±g głoszenia słowa Bożego doszedł aż do naszych czasów.

Ko¶ciół, rozumiany jako wspólnota kapłanów i Nauczycielski Urz±d Ko¶cioła, cieszy się ogromnym autorytetem u Edyty Stein. Stwierdza ona, że “bezpo¶rednim jego zadaniem jest nauczanie wiary i wychowanie do życia z wiary”.

W swoim ostatnim dziele, jakim jest Wiedza krzyża, Edyta Stein podkre¶la obowi±zek posłuszeństwa wobec Ko¶cioła w sprawach wiary. Mówi, że we wszystkim należy kierować się nauk± Chrystusa oraz Ko¶cioła. Nie należy nawet zbyt łatwo zawierzać specjalnym łaskom mistycznym, które mog± okazać się nieautentyczne. Wszystko uzależniać należy od opinii Ko¶cioła.

Jakkolwiek po¶rednictwo Ko¶cioła w przekazywaniu wiary oraz obowi±zek posłuszeństwa wobec tego Ko¶cioła jest dla Edyty Stein spraw± oczywist±, nie zapomina ona, że przekazywanie wiary rozpoczyna się bardzo wcze¶nie, już w najmłodszych latach. Dokonuje się to w domu rodzinnym. Obecnie ten dom rodzinny nazywamy Ko¶ciołem domowym.

W okresie swojej pracy pedagogicznej Edyta Stein podejmowała bardzo często problematykę kobiec±. Nie należy się temu dziwić, gdyż był to okres powstawania ruchów feministycznych. Z tego okresu pochodzi jej wypowiedĽ: “Choć budzenie życia wiary w duszach i wspomaganie go, gdzie tylko można, obowi±zuje każdego chrze¶cijanina, w szczególny sposób jest jednak powołana do tego kobieta, dzięki swemu wyj±tkowemu odniesieniu do Pana”.

W innym miejscu stwierdza, że chrzest czyni człowieka dzieckiem Boga i Ko¶cioła, lecz jest to dopiero pocz±tek drogi. Do zadań matki należy budzenie wiary oraz ochrona dziecka przed wszystkim, co grozi utrat± wiary.

W póĽniejszym okresie życia człowieka maleje wpływ domu rodzinnego. Wraz z wej¶ciem w życie dorosłe poszerza się ¶rodowisko, z którym styka się człowiek. W swojej autobiografii Edyta Stein ukazuje te momenty w życiu, które sprawiały, że stawała się bardziej otwarta na kwestie wiary w Boga. Pisz±c o ogromnym wpływie Schelera mówi, że było to pierwsze zetknięcie z nieznanym jej dot±d ¶wiatem. I dalej: “Przecież ludzie, których codziennie spotykałam, na których patrzyłam z podziwem – wiar± t± żyli. A więc musiała ona stanowić warto¶ć godn± co najmniej przemy¶lenia. Chwilowo byłam aż nadto zajęta innymi sprawami i nie zajęłam się systematycznie sprawami wiary. Zajmowałam się tylko bezkrytycznym wchłanianiem w siebie impulsów płyn±cych z mego otoczenia, które – prawie niepostrzeżenie – przekształciły mnie wewnętrznie”.

Jednak nie tylko ludzie, z którymi kontaktujemy się bezpo¶rednio, maj± wpływ na nasz± wiarę. O tym Edyta Stein wspomina w innym fragmencie autobiografii, gdy opowiada o krótkiej wizycie w katedrze. Przyszła tam jaka¶ kobieta z koszykiem pełnym zakupów i uklękła na krótk± modlitwę. Edyta zauważa tu różnicę pomiędzy uczestnictwem w nabożeństwach w synagogach i zborach protestanckich, a t± chwil± poufnej rozmowy w pustym ko¶ciele. I kończy ten opis słowami: “Nigdy tego nie zapomnę”.

W semestrze zimowym 1932/33 w Niemieckim Instytucie Pedagogiki Naukowej w Monasterze Edyta Stein wygłosiła wykład pt.: Od filozoficznego do teologicznego spojrzenia na człowieka. Porusza w nim zagadnienie wiarygodno¶ci przekaziciela wiary. Dla oddziaływania na otaczaj±cych ludzi ważn± spraw± jest kwestia autentyczno¶ci życia wiar± przez jej nauczyciela.

Podsumowuj±c my¶li Edyty Stein, będ±ce przedmiotem rozważań niniejszego paragrafu, należy powiedzieć, że Bóg posługuje się ludĽmi w przekazywaniu swojej woli i łaski. Wiar± żyje się we wspólnocie wierz±cych, to znaczy w Ko¶ciele. Przyjmuje się j± od tych, którzy już uwierzyli, przede wszystkim od rodziców. Każdy, kto wierzy i zgodnie z wiar± żyje, ¶wiadczy o niej i przekazuje j± innym. St±d na proces powstawania wiary ma wpływ ¶rodowisko rodzinne, nauczanie Ko¶cioła, a także ludzie, z którymi stykamy się w życiu codziennym.

W cytowanym już li¶cie do Annelizy Lichtenberger Edyta Stein pisze: “Bóg każdego prowadzi jego własn± drog±; jedni dochodz± do celu prędzej i łatwiej, inni póĽniej i trudniej”. Droga autorki tych słów prowadziła przez filozofię. Jej wiara została wytopiona w piecu agnostycyzmu. St±d zwraca uwagę na rolę rozumu w procesie powstawania wiary. W listach do Romana Ingardena niejednokrotnie porusza tę kwestię. Pisze m.in.: “Jestem głęboko przekonana, że do Rzymu wiedzie tyle dróg, ile jest ludzkich głów i serc. Być może w opisie mej drogi zbyt mał± sprawiedliwo¶ć oddałam motywowi intelektualnemu. W ci±gn±cej się lata fazie przygotowawczej jego współudział był zapewne do¶ć znaczny”.

Poszukiwania intelektualne dotycz±ce wiary, nieraz bardzo żmudne i wymagaj±ce wielkich studiów i wiedzy, zasługuj± na szacunek. Przyczyniaj± się bowiem do tego, aby wiara chrze¶cijańska była należycie pogłębiona i uzasadniona. Edyta Stein jest jednak zdania, że filozofia, rozumiana jako nauka opieraj±ca się tylko na naturalnym poznaniu, jest tym samym ¶wiadoma swoich ograniczeń. Nie może więc usiłować wypowiadać się ostatecznie na temat rzeczywisto¶ci nie podlegaj±cej tylko filozoficznym metodom badania. Tak± za¶ rzeczywisto¶ci± jest wła¶nie wiara.

My¶li te Edyta Stein kontynuuje w swoim filozoficznym dziele Byt skończony a byt wieczny, w którym mówi, ku czemu zmierza ludzki umysł. I choć zmierza on ku temu, czego obj±ć nie może, to jednak filozofia nie jest pozbawiona sensu i znaczenia, gdyż “badanie filozoficzne bytu roz¶wietla sens wiary”.

Edyta Stein jest głęboko przekonana, że “teologiczne i filozoficzne sposoby postępowania, rozumiane i stosowane wła¶ciwie, nie konkuruj± ze sob±, lecz wzajemnie się uzupełniaj± i zapładniaj± (credo ut intelligam; fides quaerens intellectum). Zadaniem filozofuj±cego umysłu jest uprzystępnić, jak tylko można, pojęcia wynikaj±ce z wiary. Z drugiej strony to wła¶nie wiara strzeże rozumu przed bł±dzeniem i odpowiada na pytania, na które on nie znajduje odpowiedzi”.

Aby usłyszane słowo stało się Ľródłem wiary, trzeba się skupić i umieć odróżnić wezwanie do zbawienia od innych wezwań ¶wiata. W dyskusji z Romanem Ingardenem Edyta Stein porusza rolę do¶wiadczenia religijnego. Zaznacza, że nie chodzi o bezpo¶redni± naoczno¶ć Boga, gdyż to należy do wyj±tkowych przypadków, do mistyki. “Zwykła droga prowadzi przez skutki, które obserwuje się w sobie i innych, w zdarzeniach, przyrodzie i życiu człowieka, choć żaden z tych skutków – wzięty z osobna – nie wskazuje na Boskie autorstwo w tak jednoznaczny sposób, by wykluczało to możliwo¶ć jakiego¶ innego wyja¶nienia. Ten charakter odsyłania do czego¶ innego cechuje jednak każdy z nich w stopniu tak wielkim, że niektóre, nawet pojedynczo wzięte, sprawiaj±, że trudno się od my¶li o tym autorstwie uwolnić, w poł±czeniu za¶ z innymi pozwalaj± nam o nim w±tpić tylko w sposób metodyczny, lecz nie rzeczywisty”.

Ta wypowiedĽ zwraca uwagę na konieczno¶ć otwarcia się, na gotowo¶ć przyjęcia Bożego wołania, zawartego w usłyszanym słowie czy wydarzeniu. Ważne jest również jakie¶ pocz±tkowe zaufanie i powierzenie się. Z pewno¶ci± w tym pomagało Edycie Stein przygotowanie fenomenologiczne. W autobiografii mówi, że studentom wpajano zasadę, aby do każdej rzeczy podchodzili bez uprzedzeń, odrzucaj±c wszelkie obawy.

Gdy więc przekaz wiary, docieraj±cy do nas, jest zwi±zany z łask± Boż±, a my podejmujemy współpracę z t± łask±, wówczas wchodzimy w now± rzeczywisto¶ć, której istnienia nawet nie podejrzewali¶my.

W li¶cie do s. Anelli Stadtmüller OP Edyta Stein pisze, co należy uczynić, aby doj¶ć do takiego stanu: “Ze wszystkich sił opróżniać siebie; umartwiać zmysły, uwalniać pamięć od obrazów tego ¶wiata i poprzez nadzieję kierować j± ku niebu; umysł ogołocony z naturalnego badania i roztrz±sań skierować na Boga w prostym spojrzeniu; wolę w miło¶ci poddać woli Bożej. Łatwo się to mówi, ale prac± całego życia nie osi±gnęłoby się tego celu, gdyby Bóg nie uczynił rzeczy najbardziej istotnej. Musimy jednak ufać, że nie odmówi swej łaski, gdy wiernie uczynimy to trochę, co możemy. A to trochę, bior±c bezwzględnie, znaczy dla nas bardzo wiele. Musimy się przy tym strzec, aby nie badać i nie mierzyć, jak daleko na tej drodze jeste¶my. To wie sam Bóg”.

Podsumowuj±c niniejszy paragraf widzimy, jak istotna według Edyty Stein jest postawa człowieka, którego Bóg obdarzył łask± wiary. W swojej wolno¶ci człowiek ma możliwo¶ć przyjęcia lub odrzucenia wiary. Do przyjęcia Bożego daru uzdalnia go jego rozumna natura, umiejętno¶ć odczytywania Bożych znaków w¶ród codziennego życia. Wiara nie jest bowiem ¶lepym uczuciem religijnym, lecz prawdziwym rozumowym uznaniem prawdy Objawienia Bożego.

Reasumuj±c rozważania pierwszego rozdziału pracy, omawiaj±cego genezę wiary, należy przedstawić następuj±ce wnioski, które można wysnuć z pism Edyty Stein.

Aby wiara mogła zaistnieć potrzebna jest łaska Boża, czyli namaszczenie Ducha ¦więtego, które daje wewnętrzne przekonanie oraz siłę, aby wiary bronić w razie trudno¶ci i nadać jej postać widzialn± w czynach z niej wypływaj±cych.

Z łask± Boż± ł±czy się przekaz słowa Bożego, docieraj±cy do człowieka dzięki Ko¶ciołowi, który należy rozumieć jako wspólnotę ludzi wierz±cych. Poprzez chrzest człowiek staje się członkiem tej wspólnoty. W domu rodzinnym następuje pierwsze przekazywanie i nauczanie wiary. Kontynuowaniem tego nauczania zajmuj± się kapłani. Człowiek jest zobowi±zany do posłuszeństwa Ko¶ciołowi w przyjmowaniu prawd wiary.

Przez wzajemnie uzupełniaj±ce się działanie głoszonego orędzia wiary i Bożej łaski realizuje się to, co możemy okre¶lić Bożym powołaniem. Na Boże wezwanie odpowiada człowiek. Daj±c posłuch łasce Bożej człowiek pozostaje wolnym. Może łaskę odrzucić. Jeżeli jednak przyjmie Boże natchnienie, to ono doprowadzi go do wiary.

Dzięki rozumnej naturze ludzkiej wiara nie musi polegać na bezkrytycznym przyjmowaniu cudzych pogl±dów. Rozum jest t± władz± człowieka, która nie staje w opozycji do wiary, lecz może czynić j± bardziej pogłębion± i lepiej uzasadnion±.

Pojęcie wiary bywa używane w rozmaitych znaczeniach. Wspomina o tym również Edyta Stein w swoim filozoficznym dziele Byt skończony a byt wieczny. W rozdziale VII tego dzieła pt.: Odbicie Trójcy ¦więtej w stworzeniu autorka ł±czy terminy “wiara” i “przyzwolenie” z terminem “poznanie”. Filozoficzne rozważania s± jednak dla niej podstaw± do przej¶cia na teren teologiczny.

Przedstawiaj±c w poprzednim rozdziale genezę wiary, ocierali¶my się już o zagadnienie jej istoty. Obecnie chcemy szerzej zatrzymać się nad okre¶leniem, czym jest według Edyty Stein wiara w znaczeniu religijnym.

Analizuj±c pojęcie wiary autorka nawi±zuje do okre¶lenia zawartego w Konstytucji dogmatycznej o wierze katolickiej – dokumencie Soboru Watykańskiego I. Edyta Stein mówi, że mianem wiary możemy okre¶lić to, w co wierzymy, czyli Prawdę Objawion± (fides, quae creditur). Możemy też pod tym pojęciem rozumieć cnotę nadprzyrodzon± (fides, qua creditur), jak również żywe praktykowanie tej cnoty, czyli wiarę jako wierzenie (credere) – inaczej akt wiary.

Trzecie znaczenie terminu wiara będzie analizowane w następnym paragrafie. Obecnie zatrzymamy się na dwóch jego pierwszych aspektach.

W cytowanym już dziele Byt skończony a byt wieczny czytamy, że Prawdę Objawion± przyjmujemy z uwagi na autorytet samego Boga. Przyjmuj±c, że Bóg jest Istot± najwyższ±, wierzymy w Boga (credere Deum) – w Jego istnienie i bosk± naturę oraz dajemy wiarę Bogu (credere Deo). Uznajemy więc Boga, o którym mówi± nam prawdy wiary.

Edyta Stein stwierdza, że pocz±tek i cel człowieka pozostaje dla ducha ludzkiego zupełnie niedostępny, je¶li nie przyjmujemy prawd wiary. “Życie obecne, bezpo¶rednio pewne jest tylko przelotnym wypełnieniem chwili; natychmiast przemija i rychło całkowicie się nam wymyka. Całe życie ¶wiadome nie jest równoznaczne z «moim bytowaniem»; podobne jest do rozja¶nionej powierzchni ciemnej głębi, która przejawia się poprzez tę powierzchnię. Je¶li chcemy zrozumieć ludzkie istnienie osobowe, musimy spróbować wnikn±ć w tę ciemn± głębię”.

W swoich filozoficznych rozważaniach, dotycz±cych bytu, Edyta Stein mówi, że filozofia, rozumiana jako d±żenie do m±dro¶ci, uzyskuje swoje wypełnienie w M±dro¶ci Bożej. M±dro¶ć Boża to czysty ogl±d, jakim Bóg obejmuje siebie samego i całe stworzenie. Dzięki łasce Bożej człowiek może osi±gn±ć udział w boskim poznaniu. Na ziemi dokonuje się to poprzez ogl±d mistyczny. Nie wszyscy jednak otrzymuj± tę łaskę. Wstępn± postaci± ogl±du mistycznego jest prawdziwie żywa wiara.

To wła¶nie wiara, zwracaj±c się przede wszystkim do rozumu, udostępnia człowiekowi bosk± prawdę. Wskazuje rozumowi Stwórcę, który powołał do bytu wszystkie rzeczy, a sam jest od nich nieskończenie większy, wspanialszy. Poucza rozum o przymiotach Bożych, o tym, co Bóg uczynił dla człowieka i co człowiek Bogu zawdzięcza.

Jednak wiara uczy również, że nic z tego, co można poj±ć i zrozumieć, nie jest Bogiem. Ukazuje drogę prowadz±c± do Boga, ale jest to droga ciemna. Wiara bowiem, podobnie jak Bóg, o¶lepia rozum i dlatego wydaje się być ciemno¶ci±. Jest to jednak jedyny ¶rodek, wiod±cy do zjednoczenia z Bogiem, co jest przecież celem ostatecznym człowieka.

Edyta Stein porównuje wiarę do krystalicznego Ľródła, które orzeĽwia duszę bł±kaj±c± się w poszukiwaniu Miłego. Woda tego Ľródła wytryskuje ku życiu wiecznemu. W jej czystym zwierciadle odbijaj± się oczy Umiłowanego. “Tymi oczami s± artykuły wiary, ujawniaj±ce zakryte i niejasne prawdy Boże. Oczy te nazywane s± srebrzystymi, gdyż czyste złoto prawdy pokryte jest i zasłonięte srebrem wiary”.

Przyjęcie Prawdy Objawionej zwi±zane jest ze zwróceniem się ku Bogu, d±żeniem ku Niemu (credere in Deum). “Wierzyć – oznacza również zwrot do Boga, Rzeczywisto¶ci, o której mówi± prawdy wiary. I to taki zwrot, że nie ogl±da się Go w ¶wietle jakiej¶ poszczególnej prawdy wiary, lecz oddaje się siebie Bogu Nieogarnionemu, który zamyka w sobie istotę wszystkich prawd wiary, a jednocze¶nie pozostaje ponad nimi, niepojęty, nieokre¶lony, ciemny”.

Taka wiara pragnie jednak czego¶ więcej, niż tylko poznać poszczególne prawdy o Bogu. “Chce Jego samego, który jest sam± Prawd±, całego Boga; i ujmuje Go, nie widz±c”.

Id±c za prawdami wiary w poszukiwaniu Boga, człowiek dochodzi do tego samego miejsca, do którego dochodzili mistycy – “do obnażonej ze wszystkiego samotno¶ci własnego wnętrza, ażeby tam trwać w «ciemnej wierze», w prostym, rozmiłowanym patrzeniu ducha na Boga ukrytego, wprawdzie jeszcze za zasłon±, ale rzeczywi¶cie obecnego. I będzie przebywał tutaj, w miejscu odpocznienia, w głębokim pokoju, aż spodoba się Panu zamienić wiarę na widzenie twarz± w twarz”. Najwyższe więc wypełnienie powołania człowieka i zaspokojenie jego tęsknoty nast±pi dopiero w życiu przyszłym.

Osobnemu przedstawieniu wiary jako cnoty Edyta Stein po¶więca niewiele miejsca. Czyni to przy okazji omawiania ciemno¶ci wiary. Rozum przyjmuje prawdy, których sam nie byłby zdolny poznać. Stawia w ten sposób pierwszy krok w ciemn± noc. Dzieje się to dzięki łasce. Ta łaska daje duszy cnotę wiary, czyli moc do przyjęcia za prawdę tego, czego dusza aktualnie nie dostrzega i czego nie może ¶ci¶le udowodnić rozumem. Do tego, aby wytrwać na ciemnej drodze, potrzebna jest odpowiednia trwała postawa, a więc habitus – cnota wiary.

Podsumowuj±c tę czę¶ć naszych rozważań, należy powiedzieć, że według Edyty Stein wiara jest przede wszystkim spotkaniem z Bogiem. Dzięki łasce wiary człowiek otrzymuje Prawdę Objawion±. Prawdę tę przyjmuje ze względu na autorytet samego Boga. Osi±ga w ten sposób udział w boskim poznaniu, które na ziemi dokonuje się poprzez ogl±d mistyczny. Ponieważ jednak nie wszyscy ludzie otrzymuj± tę łaskę, do spotkania z Bogiem może doj¶ć tylko dzięki prawdziwie żywej wierze. Łaska Boża daje duszy cnotę wiary, czyli moc do przyjęcia za prawdę tego, czego rozum sam nie byłby w stanie poznać.

¦rodowisko, z którego wyszła Edyta Stein, wychowanie i wykształcenie, jakie otrzymała, cechy osobowo¶ci i los nie popchnęły jej ku Bogu. Odnalazła Go sama, poszukuj±c prawdy. Dzięki różnym wydarzeniom i różnym ludziom doszło do jej spotkania z Bogiem – Prawd±.

Tak też rozumiała wiarę – jest to spotkanie, które poci±ga za sob± radykalne zmiany w życiu człowieka. “Poprzednie zadowolenie z siebie ustępuje miejsca ¶wiadomo¶ci, że nie wszystko w nas jest dobre i szukamy sposobu, jakby to zmienić. Odkrywany wtedy, że ta zmiana nie przychodzi nam łatwo”.

¦wiadoma wszelkich trudno¶ci, które człowiek napotyka na drodze wiary, Edyta Stein była jednak głęboko przekonana, że należy Bogu powierzyć cał± swoj± egzystencję oraz że uczestnicz± w tym wszystkie władze człowieka. W li¶cie do s. Kaliksty Kopf OP pisze, że wiara nie może ograniczać się tylko do kilku ¶wi±tecznych godzin, lecz musi się stać korzeniem i fundamentem całego życia. Wiara jest więc życiow± decyzj±, podjęt± ¶wiadomie i realizowan± w ci±gu całego życia na różnych jego drogach.

W tym samym li¶cie Edyta Stein pisze: “Bezpo¶rednio przed i jeszcze długo po moim nawróceniu my¶lałam, że prowadzić życie religijne oznacza porzucić wszystko, co ziemskie i żyć tylko my¶lami o rzeczach Bożych. Stopniowo jednak zrozumiałam, że na tym ¶wiecie ż±da się od nas czego¶ innego. Nawet wiod±c życie kontemplacyjne nie wolno zrywać kontaktu ze ¶wiatem. S±dzę nawet, że im głębiej kto¶ zanurzył się w Bogu, tym więcej w tym samym duchu musi «wyj¶ć z siebie», to jest wchodzić w ¶wiat, by mu nie¶ć życie Boże”.

Dla Edyty Stein służb± Bogu była między innymi praca naukowa. To wła¶nie na drodze naukowej doszła do prawdy o istnieniu Boga.

W ostatnim, nie dokończonym swoim dziele Wiedza krzyża autorka mówi, że wiara jest w pierwszym rzędzie spraw± rozumu, bo jest to przecież przyjęcie poznania. Samo przyjęcie jest natomiast spraw± woli. Lecz nie należy na tym poprzestać. W listach do Romana Ingardena, zebranych w tomie pod znamiennym tytułem Spór o prawdę istnienia, znajdujemy następuj±ce słowa: “Co za¶ do wiary, to gdybym miała rozumieć przez ni± takie akty, dla których paralelę dałoby się znaleĽć w aktach poznawczych, i ona wzbudzałaby zapewne moje podejrzenia. Ale je¶li chodzi o wiarę, której tworz±cej i przeobrażaj±cej siły do¶wiadczam w sobie samej i innych, wiarę, która wzniosła katedry ¶redniowiecza i nie mniej cudown± konstrukcję ko¶cielnej liturgii, wiarę, któr± ¶w. Tomasz nazywa «zawi±zuj±cym się w nas pocz±tkiem życia wiecznego» - to o tak± wiarę rozbija się każda moja w±tpliwo¶ć”. Wiara nie jest więc dla Edyty Stein tylko kwesti± intelektualnego przyjęcia pewnych prawd.

Będ±c autentyczn± mistyczk±, Edyta Stein jest zarazem trzeĽwym człowiekiem czynu, bior±cym pod uwagę realne warunki egzystencji. Cechuje j± umiłowanie prawdy, d±żenie do totalno¶ci, ale też harmonia między działaniem a kontemplacj± oraz spokój w przeciwno¶ciach. Nie uznaje ¶więto¶ci bazuj±cej na małej, płytkiej pobożno¶ci. Jej życie zewnętrzne i duchowe jest nieprzeciętne, ale jednocze¶nie proste, bez osobliwo¶ci i komplikacji. Charakterystyczne dla niej s± słowa, które skierowała do Erny Hermann, że lepszy jest rozs±dny umiar, niż ¶lepy zamiar. Natomiast posłuszeństwo jest czym¶ większym, niż ofiara.

Wzorem dla Edyty Stein jest przede wszystkim Maryja – Matka Boża. W rozważaniach o kobiecie przedstawia osobę Maryi jako przykład, na którym mog± się oprzeć wszystkie kobiety, chc±ce zrealizować swoje powołanie tak w życiu rodzinnym, jak i zakonnym. Całkowicie oddana Bogu Maryja jest gotowa we wszystkim spełniać Jego wolę. I dlatego pozostaje ona niedo¶cigłym wzorem dla wszystkich ludzi, a nie tylko dla kobiet. Maryja uczy, jak powinna wyrażać się prawdziwa wiara i jak powinna ona okre¶lać ludzkie istnienie.

Innym przykładem życia oddanego Bogu i Jego woli jest dla Edyty Stein królowa Estera. ¦wiadcz± o tym słowa listu skierowanego do matki Petry Brüning: “My¶lę nieustannie o królowej Esterze, która została wzięta ze swego narodu, aby wstawiać się za nim przed królem. Jestem bardzo ubog±, bezsiln± i mał± Ester±, ale Król, który mnie wybrał, jest nieskończenie potężny i miłosierny”.

Omawiaj±c problem kształcenia dziewcz±t Edyta Stein wypowiedziała słowa, które doskonale oddaj± to, czym według niej jest wiara: “Kto zna Boga (w sensie i znaczeniu, w jakim poznanie Boga jest możliwe w ¶wietle naturalnym i nadprzyrodzonym), nie może Go nie kochać; kto Go kocha – nie może Mu nie służyć. Tak oto żywa wiara jest spraw± rozumu i serca, woli i działania. Kto wie, jak j± budzić, ten szkoli wszystkie siły. A budzi się j±, jednocze¶nie angażuj±c wszystkie siły, nie przez suche kształcenie umysłu, ani też w «hała¶liwej» egzaltacji, lecz przez pouczenia religijne; gdy wypływaj± one z własnego życia religijnego, prowadz± w głęboko¶ci Boże; ukazuj±c Boga tak godnego miło¶ci, zapalaj± do kochania Go i potwierdzania miło¶ci czynem, co wynika samo z siebie. Gdzie dusza jest rozpalona, chce miło¶ć wyrazić czynami i chciwie wykorzystuje praktyczne formy życia wiar±, przewidziane przez Boga i Ko¶ciół: udział w Naj¶więtszej Ofierze, która się dokonuje jako ofiara w zjednoczeniu z Eucharystycznym Zbawicielem, uroczysta chwalba Boga i wszelkie uczynki miło¶ci, przez które służy się Chrystusowi w członkach Jego Ciała mistycznego”.

Podsumowuj±c niniejszy paragraf możemy stwierdzić, że Edyta Stein rozumie wiarę jako egzystencjalny akt człowieka, w którym bior± udział wszystkie jego władze. W akcie tym człowiek powierza się Bogu, oddaje Mu się na własno¶ć, aby Bóg mógł nim całkowicie rozporz±dzać. Jest to więc życiowa decyzja, podjęta ¶wiadomie i realizowana w ci±gu całego życia na różnych jego drogach. Pogl±dy te Edyta Stein potwierdziła kolejnymi wydarzeniami swego życia aż po ¶mierć męczeńsk± w komorze gazowej.

Reasumuj±c rozważania drugiego rozdziału niniejszej pracy, dotycz±ce istoty wiary, należy powiedzieć, że według Edyty Stein wiara jest zawsze wydarzeniem osobistym. Wiara jest relacj± międzyosobow± – między Osob± Boga Wszechmocnego a osob± człowieka, powołanego do wspólnoty z Bogiem, a więc odpowiedzi± człowieka na Boże Objawienie. Trzeba zaznaczyć, że jest to odpowiedĽ egzystencjalna, obejmuj±ca całego człowieka i jego władze.

Pod pojęciem wiary należy rozumieć zarówno akt wiary, jak i postawę okre¶laj±c± stosunek człowieka do Boga w Jezusie Chrystusie. Tym samym możemy powiedzieć, że jest to cnota wiary, wlana przez samego Boga w duszę człowieka. To wła¶nie cnota, czyli pewna sprawno¶ć, pozwala na wytrwanie w tej relacji do Boga.

Takie znaczenia terminu wiara Edyta Stein przyjęła za obowi±zuj±c± nauk± Soboru Watykańskiego I oraz za ¶w. Tomaszem z Akwinu, którego dzieła przestudiowała. Jednakże analizuj±c jej pisma widzimy wyraĽnie, że swoj± uwagę skupia na relacji międzyosobowej w wierze. Oznacza to zbliżenie teologii wiary do teologii życia wewnętrznego, a co za tym idzie do mistyki.

W poprzednich rozdziałach przedstawili¶my, co Edyta Stein mówi na temat genezy i istoty wiary. Obecnie chcemy przej¶ć do omówienia funkcji wiary, czyli roli, jak± spełnia ona w życiu człowieka.

Rozpoczniemy rozdział od ukazania zwi±zku wiary z ludzkim poznaniem. Następnie zatrzymamy się nad problemem wolno¶ci wypływaj±cej z wiary. Ostatni paragraf po¶więcimy zagadnieniu, jak człowiek poprzez życie wiar± pełni służbę ¶wiatu.

Analizuj±c istotę wiary w ujęciu Edyty Stein widzieli¶my, że swoj± uwagę skupia ona przede wszystkim na relacji międzyosobowej w wierze, na spotkaniu Boga z człowiekiem. Jednakże, aby to spotkanie nie było pozbawione tre¶ci, wiara musi też być poznaniem.

W swoich filozoficznych rozważaniach Edyta Stein ł±czy wiarę z poznaniem. Pisze, że poznanie jest zdobyciem lub posiadaniem znajomo¶ci czego¶. U istot stworzonych, do których należy

człowiek, ł±czy się to z otrzymywaniem oraz przyjmowaniem. Otrzymywanie zakłada dawcę. Natomiast przyjmowanie jest zwi±zane z wolno¶ci± stworzeń. ¦ledz±c my¶l Edyty Stein zauważamy, że z przyjmowaniem ł±czy ona przyzwolenie i wiarę, maj±c pocz±tkowo na my¶li szerokie znaczenie tego słowa, a nie tylko znaczenie religijne. Chodzi jej o tre¶ć zawart± w angielskim słowie “belief”, czyli temu, co widzę i słyszę, muszę zawierzyć. Dopiero póĽniej zawęża termin “wiara” do “fides”, oznaczaj±cego przyjęcie i zatrzymanie Objawienia. Czyni to nie tylko w filozoficznym dziele Byt skończony a byt wieczny, lecz również w swoim komentarzu do dzieł Pseudo-Dionizego Areopagity.

Także w innych swoich pismach Edyta Stein porusza kwestię poznania w powi±zaniu z wiar±. W wykładzie wygłoszonym w Niemieckim Instytucie Pedagogiki Naukowej w Monasterze powiedziała: “Nie wszystkie prawdy objawione s± zasadniczo dostępne poznaniu naturalnemu. Wiara katolicka zbieżna jest z tajemnic±, a do idei misterium należy niedostępno¶ć dla ludzkiego poznania, co nie oznacza niemożliwo¶ci pojmowania. Prawda objawiona jest prawd±, a dla nas tak± prawd±, która stała się jawna. Zdobywamy jej poznanie, gdy jak±¶ prawdę wiary przyswajamy sobie wewnętrznie. Niedostępna naturalnemu poznaniu, dowodzi, że dla poznania tajemnicy potrzebuje ¶wiatła nadprzyrodzonego”.

¦wiatło nadprzyrodzone otrzymuje człowiek od Boga w łasce wiary. Łaska nie uwalnia jednak chrze¶cijańskiego uczonego od  konieczno¶ci zdobycia gruntownego wykształcenia naukowego.

Zdaniem Edyty Stein Objawienie mówi językiem dostępnym naturalnemu rozumowi i dostarcza materiału do tworzenia pojęć czysto filozoficznych. Tworzenie pojęć może przebiegać w zupełnym oderwaniu od faktów objawionych jako takich. Otrzymane pojęcia s± dobrem wspólnym całej filozofii. Nie potrafi± one jednak uj±ć Nieogarnionego, a czasem niestety Go oddalaj±, co zreszt± jest wła¶ciwe wszystkiemu, co pojęciowe. Więcej, niż droga poznania filozoficznego, daje droga wiary. Edyta Stein uważa, że jest możliwe istnienie filozofii chrze¶cijańskiej i że jest to filozofia korzystaj±ca z wiary jako Ľródła poznania. Nie jest to już według niej filozofia czysta i autonomiczna, ale nie ma podstaw, by uważać, że jest to teologia. Bowiem filozofowi, który czerpie z teologii chodzi o Prawdę Objawion±, jako prawdę. Rzecz± normaln± jest korzystanie z innej gałęzi wiedzy dla rozwijania własnej oraz prowadzenie dalszych badań we własnej dziedzinie za pomoc± ¶rodków zaczerpniętych z innej. “To, co pochodzi z ł±cznego patrzenia w ¶wietle prawdy wiary i poznania filozoficznego, nosi na sobie stempel podwójnego Ľródła poznania, przy czym wiara jest ¶wiatłem ciemnym”.

Edyta Stein kontynuuje swoj± my¶l w Wiedzy krzyża. Mówi, że wiara jest nie tylko ciemn± noc±, lecz również drog± prowadz±c± do celu, jakim jest zjednoczenie z Bogiem. Bowiem jedynie wiara daje poznanie Boga, a przecież nie można się z Bogiem zjednoczyć, gdy się Go nie zna. Wiara daje więc osobow± blisko¶ć Boga miłuj±cego i miłosiernego oraz obdarza tak± pewno¶ci±, jaka nie jest wła¶ciwa żadnemu poznaniu naturalnemu. “Dla wierz±cego, który w wierze pewien jest swego Boga, zdaje się być rzecz± tak niemożliw± pomy¶leć o Bogu jako nieistniej±cym, że pełen ufno¶ci podejmuje się przekonać o Jego istnieniu tego, który jest insipiens. Natomiast my¶liciel kieruj±cy się miernikiem poznania naturalnego cofa się ci±gle z przestrachem przed tym skokiem nad przepa¶ci±. Lecz czy wiele lepiej przedstawia się sprawa dowodów na istnienie Boga a posteriori, wniosków wysnutych ze skutków stworzonych, o ich niestworzonej przyczynie? Ilu to niewierz±cych stało się dot±d wierz±cymi dzięki tomistycznym dowodom na istnienie Boga? Jest to również skok nad przepa¶ci±: wierz±cy łatwo j± przeskakuje, niewierz±cy zatrzymuje się przed ni±”.

Czytaj±c i analizuj±c my¶li Edyty Stein widzimy wyraĽnie, że według niej filozofia uzyskuje wykończenie nie jako teologia, lecz dzięki teologii. Jednocze¶nie Edyta Stein uznaje prymat formalny teologii, gdyż jej zdaniem ostateczny os±d co do prawdziwo¶ci twierdzeń, tak teologicznych jak i filozoficznych, przysługuje wła¶nie teologii – w jej najwyższym znaczeniu jako mowie Boga poprzez Urz±d Nauczycielski Ko¶cioła. To filozofia, a nie teologia, potrzebuje tre¶ciowego uzupełnienia. Tak więc, według Edyty Stein, “nazwa filozofia chrze¶cijańska nie odnosi się tylko do umysłowej sprawno¶ci postawy filozofa chrze¶cijańskiego, ani też nie oznacza jedynie istniej±cego faktycznie doktrynalnego systemu my¶licieli chrze¶cijańskich – lecz okre¶la ponad to perfectum opus rationis, idealne zebranie w jedno cało¶ci prawd dostępnych rozumowi i prawd objawionych przez Boga”.

Edyta Stein odnalazła wiarę w Boga dzięki swojej pasji poszukiwania prawdy. Prawda i wiara s± bowiem komunikatywne. OdnaleĽć prawdę – to jeszcze gorliwiej jej szukać i j± pogłębiać. Podobnie rzecz ma się z wiar±. Bóg jawi się duszy jako tajemnica, któr± ona przyjmuje w wierze – jest to etap pierwszy. W wierze dalej Go szuka i odkrywa – to etap następny. Odkrywanie Boga pogłębia wiarę, a pogłębiona wiara potęguje poszukiwanie. W ten sposób coraz usilniej się Go odkrywa i coraz usilniej poszukuje i Nim żyje.

W li¶cie do Romana Ingardena Edyta Stein pisze: “Nie trzeba, by¶my aż po kres naszego żywota szukali dowodu prawomocno¶ci do¶wiadczenia religijnego. Konieczne jest jednak, by¶my opowiedzieli się za lub przeciw Bogu. Tego się od nas wymaga: zdecydować się, nie otrzymuj±c w zamian kwitu gwarancyjnego. Oto jest wielkie ryzyko wiary. Droga wiedzie od wiary do ogl±du, nie odwrotnie. Ten, co jest zbyt pyszny, by się t± w±sk± furtk± przeciskać, pozostaje na zewn±trz. Ten jednak, kto przedostaje się na drug± stronę, jeszcze za życia dociera do wci±ż pełniejszej jasno¶ci i do¶wiadcza dowodu maksymy: Credo ut intelligam”.

Również w swoim artykule, zatytułowanym Fenomenologia Husserla a filozofia ¶w. Tomasza z Akwinu. Próba konfrontacji, Edyta Stein wyraża ten sam pogl±d. Mówi, że dla człowieka wierz±cego prawdy wiary zawieraj± w sobie tak± pewno¶ć, że wszelka inna pewno¶ć zostaje przez to zrelatywizowana. Nie może on post±pić inaczej, jak tylko zrezygnować z poznania, które stoi w sprzeczno¶ci z wiar±. I dodaje: “Swoista pewno¶ć wiary jest darem łaski. Intelekt i wola powinny wyci±gn±ć z tego teoretyczne i praktyczne konsekwencje. Do konsekwencji teoretycznych należy zbudowanie filozofii opartej na wierze”.

W tym samym artykule Edyta Stein stwierdza, że wiara wnosi w obraz ¶wiata wiedzę o faktach, chociaż jest to wiedza o innej warto¶ciowo¶ci, niż pochodz±ca z do¶wiadczenia zmysłowego.

Podsumowuj±c rozważania niniejszego paragrafu należy powiedzieć, że według Edyty Stein wiara jest podstaw± ludzkiego poznania. Filozof stoj±cy na gruncie wiary ma z góry pewno¶ć absolutn±. Inni musz± takiego punktu wyj¶cia dopiero szukać. Chęć poznania prawdy i poszukiwanie jej może doprowadzić człowieka do Boga. Jednakże poznanie Boga i zjednoczenie z Nim jest możliwe tylko dzięki wierze.

Wiara ł±czy się nierozerwalnie z wolno¶ci±. Zahaczali¶my już o ten problem w naszych rozważaniach. Edyta Stein rozumiała przecież wiarę jako oddanie Bogu do dyspozycji swojej egzystencji; zrzeczenie się własnej autonomii, aby pój¶ć drog± teonomii. Taka postawa musi być wynikiem osobistej, niezależnej i całkowicie wolnej decyzji.

Już w rozważaniach filozoficznych Edyta Stein mówi, że “wnętrze duszy jest naczyniem, w które Duch Boży wlewa życie łaski, gdy mu się dusza otwiera moc± swej wolno¶ci. A Duch Boży jest sensem i moc±. Udziela On duszy nowego życia i uzdalnia do czynów, którym by według swej natury nie sprostała i jednocze¶nie wskazuje kierunek jej działania”. Nieco dalej dodaje, że dusza, która na mocy wolno¶ci opiera się na Duchu ¦więtym jest zdolna do pełnej

odnowy i przemiany. Wolny czyn takiej duszy, wspomagany łask±, ma siłę przeciwstawić się wszelkiemu mimowolnemu zachowaniu się.

W wierze człowiek w pełni zachowuje swoj± wolno¶ć i j± aktualizuje. Edyta Stein mówi o tym wyraĽnie, gdy stwierdza, że “dzieci tego ¶wiata czuj± się wolne, gdy im nikt nie przeszkadza spełniać wszystkich ich pragnień i upodobań. Dzieci Boże natomiast czuj± się wolne, gdy niczym nie skrępowane mog± pod±żać za wezwaniem Ducha ¦więtego; wiedz±, że wszelkie więzy i przeszkody nie pochodz± z zewn±trz, lecz tkwi± w nas samych. Stajemy się niewolnikami naszych własnych słabo¶ci”.

Edyta Stein przyznaje każdej duszy prawo rozstrzygania o sobie. Wie, że jest to wielka tajemnica osobistej wolno¶ci człowieka, któr± respektuje sam Bóg. Człowiek otrzymuje od Boga woln± wolę, z której wiara wynika. Taka wolna wiara jest niepowtarzaln± szans±, przed któr± staje każdy człowiek.

Wiara wypływa więc z wolno¶ci, ale też daje wolno¶ć. Bowiem im bardziej duszę obejmuje łaska Boża, tym radykalniej oczyszcza j± z ułomno¶ci natury. W ksi±żce J.I. Adamskiej OCD pt.: Sól ziemi zamieszczony jest fragment utworu Edyty Stein pt.: Verborgenes Leben, w którym czytamy: “Wiara pomaga otworzyć się na wewnętrzny duchowy rozwój, znaleĽć jego formę zewnętrzn± zgodn± z wewnętrzn±, w której można wzrastać, nie trac±c naturalnego kierunku. W ten sposób osi±ga się doskonałe człowieczeństwo, będ±ce efektem wyzwolonej i przemienionej moc± łaski natury. Wówczas pój¶cie nawet za pragnieniem serca nie stanowi niebezpieczeństwa, gdyż ludzkie serce weszło w Boże serce i pulsuje jego rytmem. ¦miała wypowiedĽ ¶w. Augustyna «Kochaj i czyń co chcesz» może więc stać się tutaj wytyczn± w kształtowaniu życia”.

Życie kształtowane wiar± stwarza możliwo¶ć zachowania wewnętrznej wolno¶ci i spokoju nawet w najdziwniejszych powikłaniach życiowych. Człowiek osi±ga wówczas wolne przestrzenie i rozległy horyzont. Wznosi się ponad to, co zwykle nazywa się “szczę¶ciem” lub “nieszczę¶ciem”.

Edyta Stein jest przekonana, że nie wiemy i nie powinni¶my nawet pytać o to, dok±d zaprowadzi nas Chrystus na tej ziemi. “Wiemy tylko, że dla tych, którzy kochaj± Boga, wszystko ostatecznie na dobre się obróci”. Natomiast kto przylgnie do Chrystusa, przetrwa nawet noc subiektywnego oddalenia od Boga, noc strasznego opuszczenia.

Należy więc powierzyć się Bogu z cał± ufno¶ci±. Edyta Stein tak pisze na ten temat: “Być dzieckiem Boga znaczy oddać się w ręce Boga, czynić Jego wolę, złożyć w Jego boskie ręce swoje troski i swoje nadzieje, nie męczyć się obaw± o przyszło¶ć. Na tym polega prawdziwa wolno¶ć i wesele synów Bożych. Posiada je niewielu ludzi, nawet prawdziwie pobożnych i po bohatersku gotowych na każde po¶więcenie. Chodz± zawsze pochyleni pod ciężarem swych trosk i obowi±zków. Wszyscy znamy przypowie¶ć o ptakach niebieskich i liliach polnych. Ale je¶li spotykamy człowieka, który nie ma ani maj±tku, ani żadnego trwałego zabezpieczenia, a nie męczy się my¶l± o przyszło¶ci – kręcimy głow±, jakby¶my znaleĽli się wobec czego¶ niezwykłego. Oczywi¶cie myliłby się ten, kto by czekał bezczynnie, aby Ojciec Niebieski zawsze się o wszystko dla niego starał. Ufno¶ć w Bogu jest niezawodna tylko wtedy, gdy godzimy się przyj±ć z pokor± to, co na nas Bóg zsyła, bo On jeden wie tylko, co jest dla nas istotnie dobre […]. W ten sposób będziemy mogli żyć nie przytłoczeni ciężarem trosk o przyszło¶ć, raduj±c się chwil± obecn±”.

Takie oddanie siebie Bogu jest według Edyty Stein najwyższym aktem wolno¶ci człowieka. Jest to również “najgłębsze wci±gnięcie w byt Boży, które duszę przebóstwia; jedno¶ć osób, która nie znosi ich odrębno¶ci, lecz j± wła¶nie zakłada; wyższe nad to jest jedynie wzajemne przenikanie się Osób Boskich, będ±ce zreszt± jego prawzorem”.

Na drodze wzajemnego, wolnego oddania się sobie dwóch osób następuje ich wzajemne poznanie. W ten sposób dokonuje się również poznanie Boga i człowieka. Było to przedmiotem rozważań poprzedniego paragrafu. Obecnie należy dodać, że według Edyty Stein to wła¶nie wolno¶ć umożliwia, wzmaga i pogłębia poznanie, do którego człowiek dochodzi drog± rozumow±. Wolno¶ć umożliwia przylgnięcie człowieka do Boga, stwarza zwi±zek między człowiekiem a Bogiem. Jednocze¶nie człowiek zostaje obdarzony wolno¶ci±, która czyni jego życie coraz bardziej warto¶ciowym.

Podsumowuj±c rozważania niniejszego paragrafu trzeba powiedzieć, że pełne zawierzenie i oddanie siebie Bogu Edyta Stein uważa za krańcowy przejaw i najwyższe spełnienie wolno¶ci, jak± człowiek otrzymuje od Boga w darze. W jej życiu widzimy pełn± realizację tej wolno¶ci. W wierze, aktem wolnej woli powierzyła cał± siebie Bogu. Poprzez zgiełk ¶wiata usłyszała Boże wezwanie i ufnie pod±żyła tam, dok±d On j± poprowadził.

Aby ukazać, jak człowiek poprzez życie wiar± pełni służbę ¶wiatu, trzeba najpierw powiedzieć, jaki jest cel życia ludzkiego. Edyta Stein mówi, że “przeznaczenie naturalne dane przez Boga człowiekowi jest trojakie: odzwierciedlić w sobie obraz Boży przez rozwijanie swych sił, zrodzić potomstwo i opanować ziemię. Dochodzi do tego cel nadprzyrodzony: wieczne ogl±danie Boga, obiecane w nagrodę za życie wiar± i osobiste przył±czenie do Zbawiciela”.

Celem ostatecznym człowieka jest więc zbawienie, a drog± do tego celu jest życie wiar±. Edyta Stein stwierdza, że każdy jest odpowiedzialny za swoje zbawienie, ale równocze¶nie jest też odpowiedzialny za zbawienie innych ludzi.

Realizacja celu, jakim jest zbawienie, dokonuje się poprzez różnorodn± służbę drugiemu człowiekowi. “Jest wiele sposobów zbawienia. Ci, którzy znajduj± się w łasce i maj± wiarę prawdziw± i żyw±, promieniuj± Bogiem i nie wiedz±c nawet, poci±gaj± do Niego.

Całe ich życie jest wzorem do na¶ladowania. Można to czynić również zupełnie ¶wiadomie. Można rozbudzać w innych pragnienie prawdy, pragnienie jej poszukiwania. Można wreszcie łaskę wyżebrać na kolanach”.

W wypowiedziach Edyty Stein można zauważyć, że wyodrębnia ona dwa sposoby życia i służby Bogu poprzez służbę drugiemu człowiekowi. Jednym ze sposobów jest prowadzenie życia ¶wieckiego, drugim za¶ życia konsekrowanego. S± to jednak jedynie różne sposoby realizacji cało¶ci powołania naturalnego i nadnaturalnego człowieka, a nie sposoby sobie przeciwne. Bowiem “trzeba umieć odkrywać własne sposoby nawi±zywania ł±czno¶ci z wieczno¶ci±, podtrzymywania jej czy ożywiania”. Jednocze¶nie trzeba odrzucać wszystko to, co utrudnia i czyni niemożliwym zrealizowanie powołania człowieka. “Przeciw tym pr±dom nie ma dzi¶ innego bastionu, jak wiara katolicka i wiar± kierowana metafizyka, teoria towarzyska i kształceniowa oraz odpowiednia praktyka”.

W swoich wyst±pieniach, na które była zapraszana, Edyta Stein często podejmowała problem wychowania i kształcenia młodzieży. Uważała, że wychowywanie oznacza prowadzenie ludzi do tego, aby stawali się tym, czym powinni być. St±d “to, co mówi wiara o człowieku jest koniecznym fundamentem dla praktycznej pracy wychowawczej, gdy za cel wychowania uważamy doprowadzenie człowieka do celu wytyczonego przez wiarę”. Podkre¶lała jednocze¶nie, że konieczne jest, aby takiego wychowywania i kształcenia podejmowała się “jedynie osoba sama przeniknięta wiar± i duchem wiary kształtowana”. W przeciwnym bowiem razie działanie będzie nieefektywne.

Omawiaj±c zawody specyficznie kobiece, Edyta Stein ostrzegała, że aby przeciwstawić się niszcz±cemu działaniu codziennej pracy mechanicznej oraz zaspokoić potrzeby drugiego człowieka, trzeba wielkiej siły duchowej. Aby tę siłę utrzymać na dłużej, konieczne jest “zakotwiczenie w wieczno¶ci”. Przy tej okazji dodaje, że “dotyczy to nie tylko osób, które się po¶więciły Bogu i uroczy¶cie się zobowi±zały Mu służyć”.

Jeszcze przed swoim wst±pieniem do zakonu Edyta Stein dostrzegała kwestię wzajemnej odpowiedzialno¶ci ludzi za swoje zbawienie. Opisuj±c swoje relacje z Husserlem i jego żon± tak mówi: “Po każdym spotkaniu, gdy czuj± bezsilno¶ć prób bezpo¶redniego wpływu, widzę ostrzej konieczno¶ć własnej całopalnej ofiary, a ta konkretyzuje się w jednym: hic Rhodus, hic salta. Obecna forma życia może nam się wydawać jak najbardziej nieadekwatna, cóż jednak wiemy naprawdę na ten temat? Jeste¶my tu i teraz po to, by pracować nad zbawieniem swoim i tych, którzy s± nam dani; o tym nie można w±tpić. Chciejmy w tym ¶więtym czasie pomagać sobie wzajemnie modlitw±, aby¶my każdy dzień i każd± godzinę umieli coraz lepiej wbudować w wieczno¶ć”.

Maj±c natomiast na my¶li życie konsekrowane Edyta Stein porusza kwestię powołania do cierpienia z Chrystusem i przez to cierpienie do współdziałania w Jego zbawczym dziele. Uważała, że jest to zasadnicza idea życia zakonnego: “przez dobrowolne i ochotne podjęcie cierpienia wstawiać się za grzesznikami i współpracować w odkupieniu ludzko¶ci”. W tym też duchu przyjęła prze¶ladowanie Żydów przez hitlerowców i swoje aresztowanie oraz ¶mierć.

W li¶cie do Adelgundy Jaegerschmid Edyta Stein, mówi±c o wielo¶ci i różnorodno¶ci spraw polecanych modlitwie zakonnic, stwierdza, że my¶lenie o wszystkich szczegółach tych spraw jest niemożliwe. “Można tylko starać się by to życie, które się obrało, przeżywać coraz wierniej i czy¶ciej, aby je przynie¶ć jako ofiarę za wszystkich, z którymi jest się zwi±zanym”.

We wszystkich wypowiedziach Edyty Stein daje się zauważyć my¶l, że “miło¶ć ludzka d±ży do tego, by mieć dla siebie swój przedmiot ukochania. Kto kocha ludzi jak Chrystus, pragnie, by oni należeli do Boga, a nie do niego. Oczywi¶cie, w ten sposób zapewnimy sobie ich posiadanie na wieki. Je¶li zdobędziemy człowieka dla Boga, jeste¶my z nim zjednoczeni w Bogu, podczas gdy chęć zdobycia go dla siebie prowadzi często do tego, że prędzej czy póĽniej go tracimy”.

W podsumowaniu niniejszego paragrafu trzeba podkre¶lić znaczenie, jakie ma ludzkie życie, wypływaj±ce z wiary, dla innych ludzi i całego ¶wiata. Bez względu na to, czy będzie to życie prowadzone na sposób ¶wiecki, czy też życie osób konsekrowanych może ono, a nawet powinno przyczyniać się do kształtowania ludzi dla Królestwa Bożego. Gdzie wiara jest żywa, tam tre¶ć życia stanowi± nauka wiary i dzieła Boże. Wszystko inne schodzi na drugi plan. Tylko w ten sposób można zrealizować cel ludzkiego życia, jakim jest zbawienie wieczne.

Reasumuj±c rozważania trzeciego rozdziału pracy, dotycz±ce funkcji wiary, należy przedstawić następuj±ce wnioski, które można wysnuć z pism Edyty Stein.

Wiara ma fundamentalne znaczenie dla życia ludzkiego. Dzięki wierze człowiek u¶wiadamia sobie cel swojego życia. Celem tym jest zbawienie, czyli zjednoczenie z Bogiem w wieczno¶ci. Jednakże zjednoczenie z Bogiem nie może nast±pić bez poznania Go. Człowiek może drog± rozumow± doj¶ć do pewnego poznania istnienia Boga. Jednak dopiero droga wiary daje obecno¶ć Boga i stwarza możliwo¶ć zjednoczenia z Nim. To wła¶nie wiara uzupełnia ludzkie poznanie będ±c tym samym podstaw± tego poznania.

Kolejnym wnioskiem, wysnutym z pism Edyty Stein, jest to, że wiara wynika z wolno¶ci i jednocze¶nie daje wolno¶ć. Bóg, który obdarzył człowieka wolno¶ci±, oczekuje odpowiedzi na swoj± miło¶ć, ale ma to być wolna decyzja człowieka. W chwili, gdy człowiek tak± decyzję podejmuje, otwieraj± się przed nim szerokie możliwo¶ci rozwoju. W wolno¶ci jego życie staje się coraz bardziej warto¶ciowe, coraz bardziej ludzkie, ponieważ coraz bardziej Boże.

Z tym wi±że się kwestia ostatnia. Jest to służba ¶wiatu. Wszyscy ludzie s± odpowiedzialni za zbawienie swoje oraz ludzi, z którymi s± zwi±zani. Poprzez różnorodn± służbę drugiemu człowiekowi dokonuje się realizacja celu życia ludzkiego. Człowiek, który żyje wiar±, pomaga innym u¶wiadomić sobie ten cel. Staje się przykładem do na¶ladowania. Realizuj±c swoje zbawienie służy innym w realizacji ich zbawienia.

Celem niniejszej pracy była próba odpowiedzi na pytanie, jak Edyta Stein rozumie zagadnienie wiary. O doniosło¶ci tego zagadnienia dla Edyty Stein ¶wiadcz± jej koleje losu aż po ¶mierć, któr± przyjęła jako dopełnienie i zwieńczenie życia opartego na wierze.

Nasze rozważania rozpoczęli¶my od przedstawienia genezy wiary. ¦ledz±c my¶l Edyty Stein widzieli¶my, że uważa ona wiarę za dar Boży, dzieło łaski i wewnętrznej pomocy Ducha ¦więtego. Inicjatywa dialogu, jaki stanowi Objawienie Boże, przyjmowane z wiar± przez człowieka, należy do Boga. Człowiek, podejmuj±c współpracę z otrzyman± łask±, przyczynia się do powstania i rozwoju wiary. Bóg powierzył Ko¶ciołowi troskę o to, aby przekaz wiary docierał do człowieka. Najpierw więc poprzez chrzest stajemy się członkami Ko¶cioła. Dzięki pierwszemu nauczaniu wiary w domu rodzinnym, a następnie kontynuacji tego nauczania przez kapłanów wiara może się rozwijać. Człowiek obdarzony natur± rozumn± dostrzega, że Objawienie Boże jest wiarygodne. Skłania to go do przyjęcia łaski i współpracy z ni±. Dzięki rozumowi wiara staje się bardziej pogłębiona i lepiej uzasadniona.

W rozdziale drugim zatrzymali¶my się nad kwesti± istoty wiary w ujęciu Edyty Stein. Przez wiarę rozumie ona osobist± więĽ między człowiekiem a Bogiem. Człowiek przeżywa wiarę jako ogarnięcie go przez Boga, jako spotkanie z Nim. Jest to jednak całkowicie wolny, własny akt człowieka, gdyż tylko takiej odpowiedzi na swoj± inicjatywę oczekuje Bóg.

Wiara jest postaw± egzystencjaln±, to znaczy obejmuj±c± całego człowieka i jego władze. Jest też postaw± dynamiczn±, to znaczy podlegaj±c± rozwojowi, wymagaj±c± ci±głego potwierdzania. Z jednej strony niepokoi intelektualnie, budz±c ustawiczne pytania i w±tpliwo¶ci: jest przecież uznaniem tajemnicy Boga, obecnego i działaj±cego w ludzkiej historii. Z drugiej strony wymaga coraz to nowych decyzji moralnych. Rozwija się i zakorzenia w miarę postępowania zgodnego z sumieniem, staje się czcz± formalno¶ci±, a nawet zanika, je¶li postępuje się wbrew sumieniu i wbrew temu, w co się wierzy.

W rozdziale trzecim omówiona została funkcja wiary, czyli rola, jak± pełni ona w życiu człowieka. Analizuj±c pogl±dy Edyty Stein zauważyli¶my, że przyznaje ona wierze fundamentalne znaczenie dla życia ludzkiego. Dzięki wierze człowiek poznaje cel swojego życia, jakim jest zjednoczenie z Bogiem w wieczno¶ci. Drog± rozumow± można doj¶ć do pewnego poznania istnienia Boga. Jednakże dopiero wiara uzupełnia to poznanie, daje blisk± obecno¶ć Boga i stwarza możliwo¶ć zjednoczenia z Nim. Dlatego, zdaniem Edyty Stein, filozofia zyskuje zwieńczenie dzięki teologii.

Wiara nierozerwalnie ł±czy się z wolno¶ci±. Z wolno¶ci bowiem wypływa, ale też wolno¶ć daje. Wolno¶ć ta otwiera człowiekowi szerokie możliwo¶ci rozwoju powoduj±c, że jego życie staje się coraz bardziej warto¶ciowe, coraz bardziej pełne.

Wyznawanie wiary poprzez słowa i czyny jest obowi±zkiem każdego chrze¶cijanina. Jest to jednak również forma służby drugiemu człowiekowi, służby całemu ¶wiatu. Wyznawanie wiary wyraża całego człowieka: jego wiedzę, poznanie, my¶li, przekonania, pragnienia, decyzje, zaangażowanie, odwagę we wszystkich jego sytuacjach życiowych. W ten sposób stajemy się przykładem dla innych, wpływamy na ich rozwój i kształtowanie, a tym samym na rozwój Królestwa Bożego.

Edyta Stein, ortodoksyjna w swojej wierze i uległa jej nauce, chłonęła j± szerokim umysłem i sercem. Asymilowała na miarę własnego wnętrza. Umiała korzystać z dorobku tradycji, ale nie trzymała się kurczowo schematów i formuł. Żarliwa, nieustannie pogłębiona wiara ukazywała jej nowe perspektywy własnej drogi życiowej i uwrażliwiała na ducha i znaki czasu, na wezwanie Boże, jedyne i niepowtarzalne w każdym okresie dziejowym.

Niniejsza praca nie omówiła wyczerpuj±co postawionego zagadnienia tym bardziej, że oparta została jedynie o pisma Edyty Stein, które zostały przetłumaczone na język polski. Można by poza tym pokusić się o porównanie jej pogl±dów z dokumentami Soboru Watykańskiego II i nauczaniem papieża Jana Pawła II. Przesłanie Edyty Stein wydaje się bowiem być zdumiewaj±co aktualne w obecnych czasach.

Mamy nadzieję, że niniejsza praca stanie się skromnym wkładem w poznanie my¶li Edyty Stein – siostry Teresy Benedykty od Krzyża, nowej współpatronki Europy.