I Kościoły w Unii Europejskiej

Prawo wspólnot europejskich zasadniczo nie ingeruje w przepisy krajowe dotyczące regulacji stosunku państwa do kościołów i innych związków wyznaniowych. Wzajemne relacje między państwem a Kościołem kształtują się niemal w każdym państwie odmiennie i są wynikiem długotrwałych, historycznych procesów. Niemniej możemy mówić o trzech modelach regulacji stosunków państwo - Kościół w krajach Unii Europejskiej.

Pierwszy model, który polega na przynajmniej formalnym połączeniu państwa obowiązuje w krajach protestanckich gdzie utrzymano ustrój monarchii konstytucyjnej czyli w Wielkiej Brytanii, Danii (jeszcze do niedawna taki system obowiązywał w Szwecji) oraz w prawosławnej Grecji. Inny model obowiązuje w państwach tradycyjnie katolickich, to jest Austrii, Niemczech, Włoszech, Hiszpanii i Portugalii, gdzie stosunki miedzy państwem a kościołem można określić mianem przyjaznej separacji. W państwach tych układ stosunków między państwem a kościołem, podobnie jak w Polsce regulują konkordaty, a państwo wspiera lub wspólnie z kościołem podejmuje różne inicjatywy np. charytatywne i współpracuje na zasadzie partnerskiej. Jednakże państwo nie identyfikuje się z określonymi wspólnotami wyznaniowymi, szanując ich niezależność a równocześnie nie ingeruje swobodę wyznania i praktyk religijnych obywateli. Trzeci model, który polega na podkreśleniu świeckości państwa obowiązuje we Francji, gdzie od czasów Rewolucji Francuskiej obowiązuje wyraźna separacja państwa i kościoła. Ostatnio polityka prowadzona w duchu obrony praw człowieka osłabia tą tendencje. Religie traktuje się tu jednak jako sferę wyłącznie prywatną.

Unia Europejska szanuje tradycje krajów członkowskich i nie narzuca ani nie preferuje żadnego z powyższych modeli. W "Traktacie Amsterdamskim" umieszczono Deklarację w Sprawie Statusu Kościołów i Związków Wyznaniowych:

"Unia Europejska respektuje i nie narusza przewidzianego prawem krajowym statusu kościołów i stowarzyszeń lub wspólnot religijnych w Państwach Członkowskich".

"Unia Europejska w równym stopniu respektuje status organizacji filozoficznych i niewyznaniowych."

II Wolność i równość religijna

Państwa Unii Europejskiej gwarantują konstytucyjnie swym obywatelom wolność sumienia i wyznania, zwaną też wolnością religijną. Wynika ona z godności człowieka, która, jak inne podstawowe wolności, jest nienaruszalna i niezbywalna. Prawo do wolności religijnej obejmuje: wyznawanie religii, jej wybór oraz swobodę praktyk religijnych. Wolność religijna dotyczy zarówno jednostek jak i podmiotów zbiorowych - Kościołów, grup wyznaniowych. Granice wolności religijnej wyznaczają prawa osób trzecich i poszanowanie porządku publicznego. Niedopuszczalne są więc np. stosowanie metod sprzecznych z wolnością religijna (stosowanie hipnozy lub innych technik psychologicznych), praktyk kultowych niezgodnych z prawem (poligamia, powstrzymywanie dziecka od nauki w szkole podstawowej), stosowanie bezprawnych środków dla osiągnięcia celów związanych z funkcjonowaniem kościoła lub związku wyznaniowego (oszustwa celne, podatkowe), wykorzystywanie organizacji religijnych do celów sprzecznych z prawem.

Państwo nie może również dyskryminować obywateli lub organizacji religijnej ze względu na wyznanie. Prawo powinno równo traktować wszystkie wyznania, nie narzucając żadnego swym obywatelom ani nie preferować jednego względem pozostałych. Dyskryminacja nie może dotykać również niewierzących ani z drugiej strony państwo nie może dyskryminować ludzi religijnych względem niewierzących.

Niebezpieczeństwo nadużywania prawa do wolności religijnej została dostrzeżona przez Unię Europejską. W 1996 roku Parlament Europejski, pod wpływem dramatycznych wydarzeń, jakie miały miejsce we Francji w grudniu 1995 roku, kiedy 16 członków jednej z sekt popełniło samobójstwo, wydał rezolucje dotyczące problemu sekt religijnych. Europejscy deputowani zwracają w niej uwagę, że sekty naruszają prawa człowieka, dokonują oszustw, wymuszeń a często doprowadzają swych członków do różnego rodzaju uzależnień. Parlament, w którym istotną grupę stanowią deputowani Chrześcijańskiej Demokracji, zalecił państwom członkowskim by nie naruszając zasady wolności religijnej stworzyły skuteczną zaporę dla sekt religijnych.

III Nauczanie Religii

Państwa Unii Europejskiej gwarantują wolność religijną swoim obywatelom. Wiąże się z tym prawo od wiedzy religijnej. W ślad za zróżnicowaniem stosunku państwa do kościoła w poszczególnych krajach UE idą różne rozwiązania w zakresie nauki religii. Różnice dotyczą między innymi:

*Obowiązkowości nauczania - zgodnie z życzeniem rodziców dzieci uczęszczają na lekcje religii albo etyki, choć np. w Austrii nauczanie religii jest obowiązkowe z możliwością rezygnacji.
*Organizacji nauczania religii i jej zasięgu - wyłącznie w szkołach podstawowych albo również w przedszkolach i szkołach średnich.
*Sposobu finansowania,
*Wymiaru godzin,
*Obecności ocen z religii na świadectwach szkolnych,
*Statusu nauczycieli religii

W większości państw UE nauczanie religii odbywa się w szkołach podstawowych w pomieszczeniach szkolnych. We Francji dopuszczono również równolegle inna formę: jeden dzień w tygodniu, wolny od nauki w szkole, dzieci uczą się religii w budynkach kościelnych. Poza salami szkolnymi uczą się religii również uczniowie francuskich szkół średnich - chyba że rodzice zadeklarują inaczej. W większości państw UE nauczyciele religii, zarówno świeccy jak i duchowni są wynagradzani przez państwo podobnie jak pozostali nauczyciele. We Francji koszty nauczania religii w szkołach publicznych pokrywają rodzice. Za programy nauczania odpowiedzialne są władze kościelne. One też delegują odpowiednie osoby do nauczania religii, których władze szkolne mianują na nauczycieli po stwierdzeniu odpowiednich kwalifikacji teologicznych i pedagogicznych. Nauczyciele religii traktowani są na równi z pozostała częścią personelu dydaktycznego. Niezależnie od przyjętych rozwiązań władze szkolne dbają by nauczanie religii nie prowadziło do jakiejkolwiek dyskryminacji.

IV Finansowanie Kościołów

Zasady finansowania związków religijnych zależą od modelu stosunków państwo-kościół przyjętego w danym kraju. Tam gdzie formalnie nie istnieje rozdział państwa i kościoła (Wieka Brytania, Dania, Grecja) Kościoły są finansowane z budżetu państwa. Natomiast w państwach zakładających konstytucyjnie rozdział państwa i kościoła sposób finansowania jest zależny od kontekstu historycznego tego rozdziału i tradycji narodowych. We wszystkich państwach Unii świeckość państwa interpretuje się w sposób nie wykluczający aktywnego wspierania kościołów. W niektórych państwach Unii, tradycyjnie silne powiązania państwa i kościoła pozwalają na dotowanie działań kościelnych bezpośrednio z budżetu państwa. Państwo wypłaca duchownym pensje, przeznacza pewne środki na budowę i utrzymanie budynków sakralnych, wspiera organizacje Kościelne, szkoły wyznaniowe itp. Taki modle obowiązuje między innymi w Belgii. Przykładem innego sposobu finansowania działalności kościoła są Niemcy. W tym modelu państwo jest pośrednikiem między obywatelem a kościołem, obywatele uiszczaj określony procent swoich dochodów wraz z podatkiem, który jest przekazywany potrzeby wybranego przez niego związku wyznaniowego. Natomiast w tych państwach, gdzie zasada rozdziału kościoła i państwa nakazuje traktowanie kościoła jako stowarzyszenia prywatnego, państwo nie ingeruje w zdobywanie przez Kościół środków na prowadzenie swojej działalności. Wyłącznym źródłem finansowania instytucji wyznaniowych są wierni, którzy składają dobrowolne ofiary. Jednak nawet w tym modelu pewne posługi duszpasterskie są dotowane lub całkowicie finansowane w ramach budżetu państwa np. posługi wykonywane przez duchownych w instytucjach państwowych - szkołach, szpitalach, koszarach, więzieniach itp. Nigdzie na terenie Unii Europejskiej przyjęte zasady finansowania działalności kościoła nie prowadzą do złamania zasady wolności religijnej.

V Działalność Charytatywna

Kraje członkowskie Unii Europejskiej popierają charytatywną działalność Kościołów. Nie ingerując w wewnętrzną organizację kościelnej działalności charytatywnej, państwa wspierają ją finansowo lub organizacyjnie i często koordynują swoje programy z działalnością kościoła. W niektórych krajach działalność charytatywna kościoła jest też finansowana za pośrednictwem systemu ubezpieczeń społecznych, państwo subwencjonuje wyznaniowe żłobki, szkoły, szpitale, sierocińce itp.

W działalności charytatywnej w krajach UE szczególna rolę dogrywają dwie instytucje o charakterze wyznaniowym - katolicki Caritas i ewangelicka Diakonia. Obie organizacje prowadzą znaczącą część domów starców, szpitali, zakładów opieki i poradni. Na przykład w Niemczech 37% szpitali prowadzonych jest przez instytucje kościelne, dla Caritasu pracuje 760 tys. osób. Tylko w 1986 roku na działalność charytatywną kościoły ewangelicki i katolicki przeznaczyły 1730 mln marek.

VI Śluby Kościelne

Uznawanie ślubów zawartych w formie wyznaniowej jest regulowane przez prawo krajowe i zależy od uregulowań przyjętych w danym kraju członkowskim. We Francji, na przykład, obowiązuje świecka forma małżeństwa, natomiast państwa takie jak Hiszpania i Włochy uważają za ważne śluby zawarte zgodnie z prawem kanonicznym. W tych państwach, podobnie jak w Polsce, śluby zawarte w Kościele muszą zostać jedynie zgłoszone i zarejestrowane we właściwym urzędzie państwowym.

Niniejsza strona opracowana została w oparciu o broszurę Centrum Informacji Europejskiej "Kościoły w Unii Europejskiej" praca zbiorowa pod red. M. Bonikowskiej, A. Szczygło, A. Zwolan, @ by Centrum Informacji Europejskiej

JU/PO