Przypisy:

1. Orędzie Soboru do kobiet (8 grudnia 1965): AAS 58 (1966), 13 — 14; tł. polskie por. Notificationes nr 1 — 2 (1966), 32.

2. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 8, 9, 60.

3. Por. SOBÓR WAT. II, Dekr. o apostolstwie świeckich Apostolicam actuositatem, 9.

4. Por. PIUS XII, Przemówienie do kobiet włoskich (21 października 1945): AAS 37 (1945), 284 — 295; Przemówienie do Światowej Unii Katolickich Organizacji Kobiet (24 kwietnia 1952): AAS 44 (1952), 420 — 424; Przemówienie do uczestniczek XI Kongresu Międzynarodowego Światowej Unii Katolickich Organizacji Kobiet (29 września 1957): AAS 49 (1957), 906 — 922.

5. Por. JAN XXIII, Enc. Pacem in terris (11 kwietnia 1963): AAS 55 (1963), 267 — 268.

6. Ogłoszenie św. Teresy od Jezusa „Doktorem Kościoła Powszechnego” (27 września 1970): AAS 62 (1970), 590 — 596; ogłoszenie św. Katarzyny ze Sieny «Doktorem Kościoła Powszechnego» (4 października 1970): AAS 62 (1970), 673 — 678.

7. Por. AAS 65 (1973), 284 n.

8. PAWEŁ VI, Przemówienie do uczestniczek Krajowego Zjazdu Włoskiego Ośrodka Kobiet (CIF) (6 grudnia 1976): Insegnamenti di Paolo VI, XIV (1976), 1017.

9. Por. Enc. Redemptoris Mater, 46: AAS 79 (1987), 424 n.

10. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 1.

11. Wyjaśnienie antropologicznego i teologicznego znaczenia „początku” można znaleźć w pierwszej części przemówień środowych poświęconych „teologii ciała”, począwszy od 5 września 1979: Insegnamenti II, 2 (1979), 234 — 236.

12. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 22.

13. SOBÓR WAT. II, Dekl. o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich Nostra aetate, 1.

14. Tamże, 2.

15. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Objawieniu Bożym Dei verbum, 2.

16. Już Ojcowie Kościoła uważali, że pierwsze objawienie Trójcy w Nowym Testamencie miało miejsce w Zwiastowaniu. W homilii przypisywanej św. Grzegorzowi Cudotwórcy czytamy: „Tyś jest blaskiem światła, Maryjo, we wzniosłym królestwie duchowym! W Tobie jest uwielbiony Ojciec, który nie zna początku i którego moc Cię zakryła. W Tobie doznaje adoracji Syn, któregoś nosiła wedle ciała. W Tobie jest wysławiony Duch Święty, który sprawił w Twoich wnętrznościach narodzenie wielkiego Króla. To dzięki Tobie, o pełna łaski, Trójca Święta i Współistotna mogła być poznana w świecie”, (Hom. 2 in Annuntiat. Virg. Mariae: PG 10, 1169). Por. też św. Andrzej z Krety, In Annuntiat. B. Mariae: PG 97, 909.

17. Por. SOBÓR WAT. II, Dekl. o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich, Nostra aetate, 2.

18. Nauka teologiczna o Matce Boga (Theotókos) podtrzymywana przez wielu Ojców Kościoła, wyjaśniona i zdefiniowana przez Sobory w Efezie (DS 251) i w Chalcedonie (DS 301), została podjęta na nowo przez Sobór Watykański II w rozdz. VIII Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 52-69. Por. Enc. Redemptoris Mater, 4,31 — 32 oraz przypiski 9,78 — 83: l.c., 365, 402 — 404.

19. Por. Enc. Redemptoris Mater, 7 — 11 i cytowane tam teksty Ojców w nocie 21: l.c., 367 — 373.

20. Por. tamże, 39 — 41: l.c., 412 — 418.

21. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 36.

22. Por. ŚW. IRENEUSZ, Adv. haer. V, 6, 1; V, 16, 2 — 3: S. Ch., 153, 72 — 81 i 216 — 221; św. Grzegorz z Nyssy, De hom. op. 16: PG 44, 180; In Cant. cant. hom. 2: PG 44, 805 — 808; św. Augustyn, In Ps. 4, 8: CCL 37, 17.

23. «Persona est naturae rationalis individua substantia»: M. S. Boecjusz, Liber de persona et duabus naturis, III: PL 64, 1343; por. św. Tomasz z Akwinu, Summa Theol. I, q. 29, a. 1.

24. Wśród Ojców Kościoła, którzy uczą o zasadniczej równości mężczyzny i kobiety wobec Boga, por. Orygenes, In Iesu nave IX, 9: PG 12, 878; Klemens Aleksandryjski, Paed. I 4: S. Ch. 70, 128 — 131; św. Augustyn, Sermo, 51, II, 3: PL 38, 334 — 335.

25. Św. Grzegorz z Nyssy pisze: „Bóg jest ponadto miłością i źródłem miłości. Mówi to wielki Jan: «miłość jest z Boga» i «Bóg jest miłością»” (1 J 4,7-8). Stworzyciel wycisnął w nas także ten charakter. «Po tym wszyscy poznają, żeście uczniami moimi, jeśli będziecie się wzajemnie miłowali» (J 13,35). Jeśli więc tego nie ma, cały obraz zostaje zniekształcony” (De hom. op. 5: PG 44, 137).

26. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 24.

27. Por. Lb 23,19; Oz 11,9; Iz 40,18; 46,5; por. też Sobór Laterański IV, (DS 806).

28. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 13.

29. „Diaboliczny” z j. greckiego «dia-ballo» = dzielę, odłączam, rzucam oszczerstwo.

30. Por. Orygenes, In Gen. hom. 13,4: PG 12, 234; św. Grzegorz z Nyssy, De virg. 12: S. Ch. 119, 404 — 419; De beat. VI: PG 44, 1272.

31. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 13.

32. Por. tamże, 24

33. Ojcowie wieku IV odwołując się właśnie do prawa Bożego, występowali zdecydowanie przeciw trwającej jeszcze dyskryminacji kobiety w zwyczajach i prawodawstwie państwowym w ich czasach. Por. św. Grzegorz z Nazjanzu, Or. 37, 6: PG 36 290; św. Hieronim, Ad Oceanum ep. 77, 3: PL 22, 691; św. Ambroży, De instit. virg. III, 16: PL 16, 309; św. Augustyn, Sermo 132, 2: PL 38, 735; Sermo 392, 4: PL 39, 1711.

34. Por. św. Ireneusz, Adv. haer. III, 23, 7: S. Ch. 211, 462 — 465; V, 21, 1: S. Ch. 153, 260 — 265; św. Epifaniusz, Panar. III, 2, 78: PG 42, 728 — 729; św. Augustyn, Enarr. in Ps. 103, Sermo 4, 6: CCL 40, 1525.

35. Por. św. Justyn Dial. cum Thryph. 100: PG 6, 709 — 712; św. Ireneusz, Adv. haer. III, 22, 4: S. Ch. 211, 438 — 445; V, 19 1: S. Ch. 153, 248 — 251; św. Cyryl Jerozolimski, Catech. 12, 15: PG 33, 741; św. Jan Chryzostom, In Ps. 44 7: PG 55 193; św. Jan Damasceński, Hom. 2 in dorm. B.V.M. 3: S. Ch. 80, 130 — 135; Hezychiusz, Sermo 5 in Deiparam: PG 93 1464 n; Tertulian, De carne Christi 17: CCL 2, 904 n.; św. Hieronim, Epist. 22, 21: PL 22, 408; św. Augustyn Sermo 51, 2 — 3: PL 38, 335; Sermo 232, 2: PL 38, 1108; J. H. Newman, A Letter to the Rev. E. B. Pusey, Longmans, London 1865; M. J. Scheeben, Handbuch der Katholischen Dogmatik, V/1 (Freiburg 1954), 243 — 266; V/2 (Freiburg 1954), 306 — 499.

36. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 22.

37. Por. św. Ambroży, De instit. virg., V, 33: PL 16, 313.

38. Rabanus Maurus, De vita beatae Mariae Magdalenae, XXVII: „u Salvator... ascensionis suae eam (= Mariam Magdalenam) ad apostolos instituit apostolam”: PL 112, 1474. „Facta est Apostolorum Apostola per hoc quod ei committitur ut resurrectionem dominicam discipulis annuntiet”: św. Tomasz z Akwinu, In Ioannem Evangelistam Expositio, c. XX, L. III, 6 (Sancti Thomae Aquinatis Comment. in Matthaeum et Ioannem Evangelistas), Ed. Parmens. X, 629.

39. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 24.

40. Enc. Redemptoris Mater, 18: l.c., 383.

41. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 24.

42. Por. JAN PAWEŁ II, Przemówienia środowe z dnia 7 i 21 kwietnia 1982: Insegnamenti V, 1 (1982), 1126 — 1131 i 1175 — 1179.

43. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 63; św. Ambroży, In Lc II, 7: S. Ch. 45, 74; De instit. Virg. XIV, 87 — 89; PL 16, 326 — 327; św. Cyryl Aleksandryjski, Hom. 4: PG 77, 996; św. Izydor z Sewilli, Allegoriae 139: PL 83, 117.

44. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 63.

45. Tamże, 64.

46. Tamże, 64.

47. Tamże 64. O odniesieniu Maryja — Kościół, które stale powraca w refleksjach Ojców Kościoła i całej Tradycji chrześcijańskiej por. Enc. Redemptoris Mater, 42 — 44 oraz noty 117 — 127, l.c., 418 — 422. Por. też: św. Klemens Aleksandryjski, Paed. 1, 6: S. Ch. 70, 186 n.; św. Ambroży, In Lc II, 7: S. Ch. 45, 74; św. Augustyn Sermo 192, 2: PL 38 1012; Sermo 195, 2: PL 38, 1018; Sermo 25, 8: PL 46, 938; św. Leon Wielki, Sermo 25, 5: PL 54, 211; Sermo 26, 2: PL 54, 213; Beda Czcigodny, In Lc I, 2: PL 92, 330; Izaak de Stella, uczeń św. Bernarda pisze: „Obie matki, obie dziewice, poczynają za sprawą Ducha Świętego... Maryja... porodziła co do ciała swojego Zwierzchnika: Kościół... daje temu Zwierzchnikowi swoje ciało. Zarówno Maryja, jak i Kościół są matkami Chrystusa: ale żadna z nich nie rodzi go całkowicie bez drugiej. Dlatego też słusznie... to, co zostało powiedziane ogólnie o Kościele dziewicy i matce, odnosi się w sposób szczególny do dziewicy i matki Maryi; i to, co się mówi w szczególny sposób o dziewicy i matce Maryi, odnosi się ogólnie do dziewicy i matki Kościoła; to, co mówi się o jednej z nich, może być rozumiane bez różnicy o jednej lub drugiej” (Sermo 51, 7 — 8; S. Ch. 339, 202 — 205).

48. Por. np.: Oz 1,2; 2,16-18; Jr 2,2; Ez 16,8; Iz 50,1; 54,5-8.

49. Por. Kol 3,18; 1 Pt 3,1-6; Tt 2,4-5; Ef 5,22-24; 1 Kor 11,3-16; 14,33-35; 1 Tm 2,11-15.

50. Por. Kongr. Nauki Wiary, Deklaracja na temat dopuszczenia kobiet do kapłaństwa służebnego Inter insigniores (15 października 1976): AAS 69 (1977), 98 — 116.

51. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 10.

52. Por. tamże, 10.

53. Por. tamże, 18 — 29.

54. Por. tamże, 65; por. Enc. Redemptoris Mater, 2 — 6: l.c., 362 — 367.

55. „Ów profil maryjny jest dla Kościoła równie, a może nawet bardziej istotny i charakterystyczny niż głęboko z nim związany profil apostolski i Piotrowy... maryjny wymiar Kościoła znajduje się przed wymiarem Piotrowym, choć jest z nim ściśle związany i wobec niego komplementarny. Niepokalana poprzedza wszystkich, a więc także samego Piotra i Apostołów. Dzieje się tak nie tylko dlatego, że Piotr i Apostołowie, podobnie jak cały rodzaj ludzki zrodzony w stanie grzechu, wchodzą w skład Ecclesia sancta ex peccatoribus, ale także dlatego, że jedynym celem ich potrójnego munus jest budowanie Kościoła według tego ideału świętości, którego modelem i pierwowzorem jest Maryja. Jak słusznie zauważył jeden ze współczesnych teologów, Maryja jest «Królową apostołów», ale nie rości sobie prawa do władzy apostolskiej. Jej władza jest inna i większa” (H. U. von Balthasar, Neue Klarstellungen, Mediolan 1980, s. 181); por. JAN PAWEŁ II, Przemówienie do Kolegium Kardynalskiego i członków Kurii Rzymskiej, 22 grudnia 1987: L'Osservatore Romano (wydanie polskie), nr 1 (98) 1988, dodatek do rocznika 1987.

56. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 10.

57. Tamże, 10.

58. Por. ŚW. AUGUSTYN, De Trinitate, L. VIII, VII, 10-X, 14: CCL 50, 284 — 291.

59. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 24.

60. Por. Dodatek do dzieł św. Ambrożego, In Apoc. IV, 3 — 4; PL 17, 876; Ps. Agostino, De symb. ad catech., Sermo IV; PL 40, 661.

61. SOBÓR WAT. II, Konst. duszp. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 10.

62. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 36.

63. Tamże, 63.