Jan Paweł II

LIST APOSTOLSKI
DIES DOMINI

Przypisy

1. Por. Ap 1, 10 «Kyriakè heméra», por. także Didachè 14, 1; ŚW. IGNACY Z ANTIOCHII, Ad Magnesios, 9, 1-2: SC 10, 88-89.

2. PSEUDO EUZEBIUSZ Z ALEKSANDRII, Sermo 16: PG 86, 416.

3. In die dominica Paschae II, 52: CCL 78, 550.

4. SOBÓR WAT. II, Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 106.

5. Tamże.

6. Por. Motu proprio Mysterii paschalis (14 lutego 1969): AAS 61 (1969), 222-226.

7. Por. Nota duszpasterska Konferencji Episkopatu Włoskiego Il giorno del Signore (15 lipca 1984), 5: Ench. CEI 3, 1398.

8. Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 106.

9. Homilia podczas uroczystej inauguracji pontyfikatu (22 października 1978), 5: AAS 70 (1978), 947.

10. N. 25: AAS 73 (1981), 639.

11. Konst. duszpast. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 34.

12. Szabat jest przeżywany przez naszych braci Żydów w kontekście duchowości «oblubieńczej», jak to można dostrzec na przykład w tekstach Genesis Rabbah X, 9 i XI, 8 (por. J. Neusner, Genesis Rabbah, t. I, Atlanta 1985, ss. 107 i 117). Ton oblubieńczy posiada także śpiew Leka dôdi: «Ucieszy się tobą Bóg / tak jak szczęśliwy jest oblubieniec z oblubienicy (...). Pośrodku wiernych twego ludu umiłowanego / o przyjdź, oblubienico, królowo szabatu» (Modlitwa wieczorna szabatu, oprac. A. Toaff, Rzym 1968-1969, s. 3).

13. Por. A. J. HESCHEL, The sabbath. Its meaning for modern man (22 wyd. 1995), ss. 3-24.

14. «Verum autem sabbatum ipsum redemptorem nostrum Iesum Christum Dominum habemus»: Epist. 13, 1: CCL 140 A, 992.

15. Ep. ad Decentium XXV, 4, 7: PL 20, 555.

16. Homiliae in Hexameron II, 8: SC 26, 184.

17. Por. In Io. Ev. tractatus XX, 20, 2: CCL 36, 203; Epist. 55, 2: CSEL 34, 170-171.

18. To odniesienie do zmartwychwstania jest szczególnie widoczne w języku rosyjskim, gdzie niedziela nazywa się właśnie «zmartwychwstanie» (woskresenje).

19. Epist. 10, 96, 7.

20. Por. tamże. W nawiązaniu do listu Pliniusza, również Tertulian przypomina coetus antelucani w: Apologeticum 2, 6: CCL 1, 88; De corona 3, 3: CCL 2, 1043.

21. Ad Magnesios 9, 1-2: SC 10, 88-89.

22. Sermo 8 in octava Paschalis, 4: PL 46, 841. Ten termin «pierwszy dzień» określający niedzielę jest dobrze widoczny w liturgicznym kalendarzu łacińskim, w którym poniedziałek jest oznaczony jako feria secunda, wtorek jako feria tertia itd. Podobne oznaczenie dni tygodnia ma język portugalski.

23. ŚW. GRZEGORZ Z NYSSY, De castigatione: PG 46, 309. Również w liturgii maronickiej podkreślony jest związek między sobotą i niedzielą, począwszy od «misterium Wielkiej Soboty» (por. M. Hayek, Maronite [Eglise], Dictionnaire de spiritualité, X [1980], 632-644).

24. Obrzędy chrztu dzieci, n. 9; por. Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych, n. 59.

25. Por. Mszał Rzymski, Obrzęd niedzielnego pokropienia wodą święconą.

26. Por. ŚW. BAZYLI, De Spiritu Sancto, 27, 66: SC 17, 484-485. Por. także Epistula Barnabae 15, 8-9: SC 172, 186-189; ŚW. JUSTYN, Dialogus cum Tryphone Iudaeo, 24. 138: PG 6, 528. 793; ORYGENES, Hom. in psalmos, Psalm 118 (119), 1: PG 12, 1588.

27. «Domine, praestitisti nobis pacem quietis, pacem sabbati, pacem sine vespera»: 13, 50: CCL 27, 272.

28. Por. ŚW. AUGUSTYN, Epist. 55, 17: CSEL 34, 188: «Ita ergo erit octavus, qui primus, ut prima vita sed aeterna reddatur».

29. Po angielsku Sunday, a po niemiecku Sonntag.

30. Apologia I, 67: PG 6, 430.

31. Por. ŚW. MAKSYM Z TURYNU, Sermo 53, 2: CCL 23, 219; Bibliotheca Ambrosiana, Seria: Scriptores circa Ambrosium, t. 4, Mediolan 1991, 216-218; tamże, Sermo 62, 2: CCL 23, 262; EUZEBIUSZ Z CEZAREI, Comm. in Ps 91: PG 23, 1169-1173.

32. Por. np. Hymn na Godzinę Czytań: «Dies aetasque ceteris / octava splendet sanctior / in te quam, Iesu, consecras / primitiae surgentium» (I tydz.); i również: «Salve dies, dierum gloria, / dies felix Christi victoria, / dies digna iugi laetitia / dies prima. / Lux divina caecis irradiat, / in qua Christus infernum spoliat, / mortem vincit et reconciliat / summis ima» (II tydz.). Analogiczne wyrażenia znajdują się w hymnach Liturgii Godzin w różnych językach współczesnych.

33. Por. KLEMENS ALEKSANDRYJSKI Stromati, VI, 138, 1-2: PG 9, 364.

34. Por. JAN PAWEŁ II, Enc. Dominum et Vivificantem (18 maja 1986), 22-26: AAS 78 (1986), 829-837.

35. Por. ŚW. ATANAZY Z ALEKSANDRII, Epistulae heortasticae 1, 10: PG 26, 1366.

36. Por. BARDESANES, Dialogus de fato, 46: PS 2, 606-607.

37. Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium; Dodatek: Oświadczenie w sprawie reformy kalendarza.

38. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 9.

39. Por. JAN PAWEŁ II, List Dominicae Cenae (24 lutego 1980), 4: AAS 72 (1980), 120; Enc. Dominum et Vivificantem (18 maja 1986), 62-64: AAS 78 (1986), 889-894.

40. Por. JAN PAWEŁ II, List apost. Vicesimus quintus annus (4 grudnia 1988), 9: AAS 81 (1989), 905-906.

41. N. 2177.

42. Por. JAN PAWEŁ II, List apost. Vicesimus quintus annus (4 grudnia 1988), 9: AAS 81 (1989), 905-906.

43. SOBÓR WAT. II, Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 41; por. Dekr. o pasterskich zadaniach Biskupów w Kościele Christus Dominus, 15.

44. Są to słowa embolizmu sformułowanego w tych lub analogicznych wyrażeniach, zawartego w niektórych kanonach eucharystycznych w różnych językach. Podkreślają one wyraźnie charakter «paschalny» niedzieli.

45. Por. KONGR. NAUKI WIARY, List do Biskupów Kościoła katolickiego o niektórych aspektach Kościoła pojętego jako komunia Communionis notio (28 maja 1992), 11-14: AAS 85 (1993), 844-847.

46. JAN PAWEŁ II, Przemówienie do trzeciej grupy Biskupów Stanów Zjednoczonych Ameryki, 17 marca 1998, n. 4: L’Osservatore Romano, 18 marca 1998, s. 4.

47. Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 42.

48. ŚW. KONGR. OBRZĘDÓW, Instr. o kulcie tajemnicy eucharystycznej Eucharisticum mysterium (25 maja 1967), 26: AAS 59 (1967), 555.

49. Por. ŚW. CYPRIAN, De Orat. Dom. 23: PL 4, 553; tamże, De cath. Eccl. unitate, 7: CSEL 3-1, 215; SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 4; Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 26.

50. Por. JAN PAWEŁ II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 57. 61: AAS 74 (1982), 151. 154.

51. Por. ŚW. KONGR. KULTU BOŻEGO, Dyrektorium dot. Mszy dla dzieci (1 listopada 1973): AAS 66 (1974), 30-46.

52. ŚW. KONGR. OBRZĘDÓW, Inst. o kulcie tajemnicy eucharystycznej Eucharisticum mysterium (25 maja 1967), 6: AAS 59 (1967), 555-556; ŚW. KONGR. DS. BISKUPÓW, Dyrektorium dotyczące posługi duszpasterskiej Biskupów Ecclesiae imago (22 lutego 1973), 86c: Ench. Vat. 4, n. 2071.

53. Por. JAN PAWEŁ II, Posynodalna Adhort. apost. Christifideles laici (30 grudnia 1988), 30: AAS 81 (1989), 446-447.

54. Por. ŚW. KONGR. DS. KULTU BOŻEGO, Instr. dot. Mszy dla szczególnych grup (15 maja 1969), 10: AAS 61 (1969), 810.

55. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 48-51.

56. «Haec est vita nostra, ut desiderando exerceamur»: ŚW. AUGUSTYN, In prima Ioan. tract. 4, 6: SC 75, 232.

57. Mszał Rzymski, Embolizm po «Ojcze Nasz».

58. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. duszpast. o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 1.

59. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 1; por. JAN PAWEŁ II, Enc. Dominum et Vivificantem (18 maja 1986), 61-64: AAS 78 (1986), 888-894.

60. SOBÓR WAT. II, Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 7; por. 33.

61. Tamże, 56; por. Ordo Lectionum Missae, Praenotanda, n. 10.

62. Por. Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 51.

63. Por. tamże, 52; Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 767, § 2; Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, kan. 614.

64. Konst. apost. Missale Romanum (3 kwietnia 1969): AAS 61 (1969), 220.

65. W Konst. soborowej o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 24, jest mowa o suavis et vivus Sacrae Scripturae affectus.

66. JAN PAWEŁ II, List Dominicae Cenae (24 lutego 1980), 10: AAS 72 (1980), 135.

67. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Objawieniu Bożym Dei verbum, 25.

68. Por. Ordo Lectionum Missae, Praenotanda, cap. III.

69. Por. Ordo Lectionum Missae, Praenotanda, cap. I, n. 6.

70. SOBÓR TRYD., Sesja XXII, Nauka o Najśw. Ofierze Mszy Świętej, II: DS 1743; por. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1366.

71. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1368.

72. ŚW. KONGR. OBRZĘDÓW, Instr. o kulcie tajemnicy eucharystycznej Eucharisticum mysterium (25 maja 1967), 3 b: AAS 59 (1967), 541; por. PIUS XII, Enc. Mediator Dei (20 listopada 1947), II: AAS 39 (1947), 564-566.

73. Por. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1385; por. także KONGR. NAUKI WIARY, List do Biskupów Kościoła katolickiego na temat przyjmowania Komunii Świętej przez wiernych rozwiedzionych, żyjących w nowych związkach (14 września 1994): AAS 86 (1994), 974-979.

74. Por. INNOCENTY I, Epist. 25, 1 Decentio Eugubino missa: PL 20, 553.

75. II, 59, 2-3: wyd. F. X. Funk, 1905, 170-171.

76. Por. Apologia I, 67, 3-5: PG 6, 430.

77. Acta SS. Saturnini, Dativi et aliorum plurimorum martyrum in Africa, 7, 9, 10: PL 8, 707. 709-710.

78. Por. kan. 21, Mansi, Conc. II, 9.

79. Por. kan. 47, Mansi, Conc. VIII, col. 332.

80. Por. z propozycją przeciwną, potępioną przez Innocentego XI w r. 1679, odnośnie do moralnego obowiązku świętowania dnia świątecznego: DS 2152.

81. Kan. 1248: Festis de praecepto diebus Missa audienda est; kan. 1247, § 1: Dies festi sub praecepto in universa Ecclesia sunt ... omnes et singuli dies dominici.

82. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1247; Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, kan. 881, § 1 poleca: «Wierni są zobowiązani w niedzielę i święta nakazane uczestniczyć we Mszy św. (Bożej Liturgii) albo zwyczajem prawnym własnego Kościoła sui iuris do celebracji Oficjum liturgicznego».

83. N. 2181: «Ci, którzy dobrowolnie zaniedbują ten obowiązek, popełniają grzech ciężki».

84. ŚW. KONGREGACJA DS. BISKUPÓW, Dyrektorium dot. posługi duszpasterskiej Biskupów Ecclesiae imago (22 lutego 1973), 86 a: Ench. Vat. 4, n. 2069.

85. Por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 905, § 2.

86. Por. PIUS XII, Konst. apost. Christus Dominus (6 stycznia 1953): AAS 45 (1953), 15-24; Motu proprio Sacram Communionem (19 marca 1957): AAS 49 (1957), 177-178. KONGR. ŚW. OFICJUM, Instr. o zachowaniu postu eucharystycznego (6 stycznia 1953): AAS 45 (1953), 47-51.

87. Por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1248, § 1; Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, kan. 881, § 2.

88. Por. Missale Romanum, Normae universales de Anno liturgico et de Calendario, 3.

89. Por. ŚW. KONGREGACJA DS. BISKUPÓW, Dyrektorium dot. posługi duszpasterskiej Biskupów Ecclesiae imago (22 lutego 1973), 86: Ench. Vat. 4, nn. 2069-2073.

90. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 14. 26; JAN PAWEŁ II, List apost. Vicesimus quintus annus (4 grudnia 1988), 4. 6. 12: AAS 81 (1989), 900-901. 902. 909-910.

91. Por. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 10.

92. Por. Instr. międzydykasterialna o niektórych kwestiach dotyczących współpracy wiernych świeckich w posłudze kapłańskiej Ecclesiae de mysterio (15 sierpnia 1997), 6. 8: AAS 89 (1997), 869. 870-872.

93. SOBÓR WAT. II, Konst. dogm. o Kościele Lumen gentium, 10: «in oblationem Eucharistiae concurrunt».

94. Tamże, 11.

95. Por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1248, § 2.

96. Por. ŚW. KONGREGACJA KULTU BOŻEGO, Dyrektorium dot. celebracji niedzielnych pod nieobecność kapłana Christi Ecclesia (2 czerwca 1988): Ench. Vat. 11, 442-468; Instr. międzydykasterialna o niektórych kwestiach dot. współpracy wiernych świeckich w posłudze kapłańskiej Ecclesiae de mysterio (15 sierpnia 1997): AAS 89 (1997), 852-877.

97. Por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1248, § 2; KONGR. NAUKI WIARY, List Sacerdotium ministeriale (6 sierpnia 1983), III: AAS 75 (1983), 1007.

98. Por. PAPIESKA KOMISJA DS. ŚRODKÓW SPOŁECZNEGO PRZEKAZU, Instr. Communio et progressio (23 maja 1971), nn. 150-152. 157: AAS 63 (1971), 645-646. 647.

99. Proklamacja diakona na cześć dnia Pańskiego: por. tekst syryjski w Mszale według rytu Kościoła Antiocheńskiego Maronitów (wyd. w jęz. syryjskim i arabskim), Jounieh (Liban) 1959, s. 38.

100. V, 20, 11: wyd. F. X. Funk, 1905, 298; por. Didaché 14, 1: wyd. F. X. Funk, 1901, 32; TERTULIAN, Apologeticum 16, 11: CCL 1, 116. Zob. w szczególności List Barnaby 15, 9: SC 172, 188-189: «oto dlaczego celebrujemy jako radosne święto oktawę dnia, w którym Jezus zmartwychwstał i po ukazaniu się wstąpił do nieba».

101. Tertulian, np. podaje, że w niedziele zabronione było klękanie dlatego, że taka pozycja, uważana za gest pokutny, wydawała się niestosowna w dniu radości: por. De corona, 3, 4: CCL 2, 1043.

102. Ep. 55, 28: CSEL 34/2, 202.

103. Por. ŚW. TERESA OD DZIECIĄTKA JEZUS I ŚWIĘTEGO OBLICZA, Derniers entretiens, 5-6 Julliet 1897, w: Oeuvres complčtes, Cerf-Desclée de Brouwer, Paris 1992, ss. 1024-1025.

104. Adhort. apost. Gaudete in Domino (9 maja 1975), II: AAS 67 (1975), 295.

105. Tamże, VII, l.c., 322.

106. Hexameron 6, 10, 76: CSEL 32/1, 261.

107. Por. edykt Konstantyna, 3 lipca 321: Codex Theodosianus II, tit. 8, 1, wyd. Th. Mommsen, 1/2, 87; Codex Iustiniani, 3, 12, 2, wyd. P. Krueger, 248.

108. Por. EUZEBIUSZ Z CEZAREI, Vita Constantini, 4, 18: PG 20, 1156.

109. Najstarszym dokumentem kościelnym dotyczącym tej sprawy jest kan. 29 Soboru z Laodycei (druga połowa IV w.): Mansi, t. II, 569-570. Od VI do IX w. wiele Soborów zabraniało «opera ruralia». Prawodawstwo dotyczące prac zabronionych, podtrzymywane również przez ustawy świeckie, stopniowo zostało określone bardziej szczegółowo.

110. Por. Enc. Rerum novarum (15 maja 1891): Acta Leonis XIII, 11 (1891), 127-128.

111. Hexameron, 2, 1, 1: CSEL 32/1, 41.

112. Por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1247; Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, kan. 881, §§ 1. 4.

113. SOBÓR WAT. II, Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 9.

114. Por. także ŚW. JUSTYN, Apologia I, 67, 6: «ci, którzy żyją w dostatku i pragną dawać, niech dają chętnie każdemu to, o co prosi, a to, co zostało zebrane winno być przekazane przewodniczącemu, aby wspomagał sieroty, wdowy, chorych, ubogich, więźniów, obcych przybyszów, jednym słowem pomagał wszystkim potrzebującym»: PG 6, 430.

115. De Nabuthae, 10, 45: «Audis, dives, quid Dominus Deus dicat? Et tu ad ecclesiam venis, non ut aliquid largiris pauperi, sed ut auferas»: CSEL 32/2, 492.

116. In Matthaeum homiliae, 50, 3-4: PG 58, 508. 509.

117. Por. ŚW. PAULIN Z NOLI, Ep. 13, 11-12 do Pammachiusza: CSEL 29, 92-93. Senator rzymski jest chwalony za to właśnie, że powtarzając niejako cud ewangeliczny, połączył uczestnictwo w Eucharystii z rozdzielaniem pokarmu ubogim.

118. JAN PAWEŁ II, List apost. Tertio millennio adveniente (10 listopada 1994), 10: AAS 87 (1995), 11.

119. Tamże.

120. Por. Katechizm Kościoła Katolickiego, 731-732.

121. Konst. o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 102.

122. Tamże, 103.

123. Tamże, 104.

124. Carm. XVI, 3-4: «Omnia praetereunt, sanctorum gloria durat / in Christo qui cuncta novat, dum permanet ipse»: CSEL 30, 67.

125. Por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1247; Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, kan. 881, §§ 1. 4.

126. Zgodnie z prawem powszechnym, w Kościele łacińskim świętami nakazanymi są dni: Narodzenie Pana naszego Jezusa Chrystusa, Objawienie Pańskie, Wniebowstąpienie, Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, Świętej Bożej Rodzicielki Maryi, Jej Niepokalanego Poczęcia i Wniebowzięcia, Świętego Józefa, Świętych Apostołów Piotra i Pawła, i Wszystkich Świętych: por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1246. Dniami świątecznymi, nakazanymi, wspólnymi dla wszystkich Kościołów Wschodnich są: Narodzenie Pana naszego Jezusa Chrystusa, Objawienie Pańskie, Wniebowstąpienie, Zaśnięcie Najświętszej Maryi Matki Bożej, Świętych Apostołów Piotra i Pawła: por. Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, kan. 880, § 3.

127. Por. Kodeks Prawa Kanonicznego kan. 1246, § 2; dla Kościołów Wschodnich por. Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, kan. 880, § 3.

128. Por. ŚW. KONGR. OBRZĘDÓW, Normae universales de Anno liturgico et de Calendario (21 marca 1969), 5, 7: Ench. Vat. 3, 895. 897.

129. Por. Caeremoniale Episcoporum, ed. typica, 1995, n. 230.

130. Por. tamże, n. 233.

131. Contra Celsum VIII, 22: SC 150, 222-224.