Odpowiedzi na 101 pytań o Boga i ewolucję

John F. Haught

ODPOWIEDZI NA 101 PYTAŃ O BOGA I EWOLUCJĘ

Tytuł oryginału: Responses to 101 Questions on God and Evolution

SPIS TREŚCI
Wprowadzenie	13
I. Rewolucyjne idee Darwina
1. Dlaczego ewolucja jest tak problematyczna dla religii?	17
2. Kim był Karol Darwin?	18
3. O co chodzi w teorii Darwina?	20
4. Darwin i Biblia przedstawiają zupełnie inną historię początku gatunków? Czy można je pogodzić?	22
5. Czy występują jakieś analogie między biblijną historią stworzenia a naukową historią ewolucji?	23
6. Jakie są główne zarzuty darwinizmu wobec idei Boga?	25
7. Jak Darwin pojmował Boga?	26
8. Czyż ewolucja nie jest tylko teorią?	28
9. Czy kiedykolwiek zaobserwowano proces ewolucji?	29
10. Czy idee Darwina są wiarygodne dzisiaj?	31
11. Czy luki w materiale kopalnym nie wskazują na to, że Bóg bezpośrednio stworzył każdy gatunek?	32
12. Jeśli do powstania nowych gatunków nie potrzeba „specjalnego dzieła stwórczego”, to czy idea Boga nie jest w ogóle zbyteczna?	34
13. Czy są jakieś dowody na to, że ludzie wykształcili się z przedludzkich ssaków naczelnych?	36
14. Jakie znaczenie mają prehistoryczne narzędzia, obrazy i groby dla zrozumienia naszego miejsca w procesie ewolucji?	38
15. Czy ewolucja ciągle ma miejsce? A jeśli tak, to co będzie z naszym gatunkiem w przyszłości?	39
16. Czy życie mogło powstać przypadkowo?	41
17. Czy ewolucja nie podważa naszej godności, pomniejszając różnice między materią, życiem a osobami ludzkimi?	43
18. Jak zachować religijno-hierarchiczną wizję rzeczywistości bez odrzucenia nauk ewolucyjnych?	45
19. Czy ewolucja nie neguje istnienia specyficznie ludzkiej duszy?	46
20. Biblia twierdzi, że jesteśmy stworzeni „na obraz i podobieństwo Boże”. Czy ewolucja nie przeczy tej idei?	48
21. Jakie są implikacje ewolucji dla moralności?	50
22. Niektórzy ewolucjoniści sądzą, że ewolucja Darwina może być dobrym wytłumaczeniem naszych religijnych i etycznych tendencji. Na jakiej podstawie wyciągają taki wniosek?	51
23. Jaką odpowiedź teologia może dać socjobiologicznej interpretacji moralności i religii?	54
24. Skoro wśród neodarwinistów jest tyle poważnych różnic, to czy teologia nie powinna wstrzymać się z komentowaniem ewolucji do momentu, gdy wszystkie fakty zostaną ustalone?	56
25. Dlaczego tylu wykształconych ludzi ma ciągle trudności z pogodzeniem ewolucji i wiary?	57
26. Czy koncepcja osobowego Boga Biblii nie jest zbyt ciasna, aby pomieścić nową ewolucyjną wizję życia i wszechświata?	59
27. W jaki sposób mogę zachować wiarę w Boga, studiując biologię ewolucyjną?	61
28. Przekonuje mnie pogląd „separatystyczny”. Czy można go wyjaśnić? Dlaczego jest on niewystarczający?	62
29. W jaki sposób Kościoły chrześcijańskie zareagowały na odkrycia Darwina?	64
30. Jaka jest nauka papieży na temat ewolucji?	65
31. Jakie jest znaczenie najnowszego przesłania papieża Jana Pawła II na temat ewolucji?	67
II. Darwin i teologia
32. Czy biologia ewolucyjna w istotny sposób wpłynęła na teologię katolicką?	70
33. Jakie znaczenie ma ewolucja dla współczesnej teologii?	71
34. Co rozumiemy pod pojęciem „teologii ewolucji”?	73
35. W jaki sposób ewolucja zmienia nasze rozumienie Boga?	74
36. Dlaczego Bóg nie zakończył dzieła stworzenia wszechświata miliardy lat temu?	76
37. Czy samoczynność ewolucji nie pomniejsza roli Boskiej mocy stwórczej?	78
38. Dlaczego bezpośrednie stworzenie każdego poszczególnego gatunku miałoby pomniejszać pozycję Boga jako Stworzyciela?	79
39. Dlaczego Bóg pozwolił ewolucji na wytworzenie milionów rodzajów organizmów żywych?	81
40. Czy nauki przyrodnicze nie wyjaśniają przekonywająco ewolucyjnej różnorodności? Po co jeszcze idea Boskiej kreatywności?	83
41. Co oznacza „hierarchia wyjaśnień” i jak może pomóc w pogodzeniu teologii z ewolucyjną interpretacją życia?	84
42. Jak teologia interpretuje to, co w gruncie rzeczy dokonuje się w ewolucji?	86
43. Czy elementy przypadku, bezosobowego doboru i długiego okresu czasu nie są wystarczające do opisania ewolucji? Czy trzeba jeszcze dodawać pojęcie Boga?	88
44. Jakie znaczenie dostrzega teologia ewolucji w przypadkowości ewolucji, jej żelaznych prawach i ogromnej ilości czasu?	89
45. Czy teologowie nie „osłabiają” czasami „niebezpiecznych idei” Darwina, aby uczynić je łatwiejszymi do przyjęcia przez teologię?	91
46. W jaki sposób postać Chrystusa wpisuje się w obraz ewoluującego świata?	93
47. Jakie znaczenie ma dla teologii hipoteza, że w wyniku ewolucji życie pojawiło się również w innych częściach wszechświata?	94
48. Co będzie, jeśli się okaże, że w innych częściach wszechświata żyją istoty bardziej rozwinięte pod względem intelektualnym i etycznym niż ludzie?	96
49. Czy wolno zmieniać bieg ewolucji za pomocą manipulacji genetycznych?	97
III. Kreacjonizm
50. Co to jest kreacjonizm?	100
51. Co to jest kreacjonizm „naukowy”?	101
52. Czy w szkołach publicznych powinno się zezwolić na „nauki kreacjonistyczne” jako alternatywę dla teorii Darwina?	103
53. Czy w szkole można mówić o ewolucji bez jednoczesnego propagowania ateizmu?	104
54. Czy naukowe przedstawianie ewolucji zasługuje na potępienie ze strony kreacjonistów?	106
55. Czy popularna prezentacja ewolucji nie opiera się na założeniach filozoficznych, które utrudniają ludziom wierzącym przyjęcie nauk darwinowskich?	107
56. Co powiedzieć kreacjonistom, którzy twierdzą, że nie można jednocześnie wierzyć w Boga i przyjmować ewolucji?	109
57. Jeśli Darwin uniemożliwia dosłowne odczytywanie biblijnych historii o stworzeniu, to jakie jest ich znaczenie dla nas?	110
58. Czy ewolucję można pogodzić z ideą grzechu pierworodnego?	112
59. Czy można wyraźne rozróżnić między grzechem pierworodnym a egoistycznymi skłonnościami, które odziedziczyliśmy po naszej przedludzkiej ewolucyjnej przeszłości?	114
IV. Darwin i projekt
60. Czy Darwin podważa wiarę w inteligentnego architekta?	117
61. Czy teologia nie powinna energiczniej bronić idei Boskiego projektu przed atakami darwinizmu?
62. Czy Bóg nie ma żadnego wpływu na doskonałą organizację istot żyjących?	120
63. Czy trzeba być tak surowym wobec zwolenników teorii „inteligentnego projektu”?	122
64. Czy zdarza się, że zwolennicy „inteligentnego projektu” umieszczają teologię na poziomie wyjaśniania życia, który jest domeną przyrodoznawstwa?	124
65. Czy darwinowska wizja życia bardziej odpowiada biblijnej koncepcji Boga, czy pojęciu „inteligentnego architekta”?	125
66. Czy niewiarygodne skomplikowanie żywych komórek oraz DNA nie domaga się specjalnej interwencji Boga-architekta?	127
67. W jaki sposób Bóg może stworzyć życie bez naruszania praw fizyki i chemii?	128
68. Czy można dokładniej określić, w jaki sposób Bóg współdziała z ewolucją świata?	130
V. Boża Opatrzność i dobór naturalny
69. Czy Darwin nie podważa idei Bożej Opatrzności?	132
70. Czy teologii udało się pogodzić Bożą Opatrzność z biologią ewolucyjną?	134
71. Jak teologia powinna przedstawiać Bożą Opatrzność po Darwinie?	135
72. Co, z punktu widzenia teologii, można powiedzieć o mutantach, potwornościach i innych niepowodzeniach ewolucji?	137
73. Jak możemy pogodzić bezosobowość ślepego doboru naturalnego z istnieniem Bożej Opatrzności?	138
74. Wielu biologów twierdzi, że dobór naturalny jest wystarczająco kreatywny i dlatego wyklucza potrzebę Bożej kreatywności i Opatrzności. Czy tak jest rzeczywiście?	140
75. Co powiedzieć tym, którzy twierdzą, że dobór naturalny sprzeciwia się Bożej Opatrzności?	141
76. Czy idea doboru naturalnego nie odpowiada lepiej materialistycznemu obrazowi świata niż nauce o Opatrzności?	143
77. Jak odpowiedzieć na ateistyczne ewolucyjne twierdzenia Richarda Dawkinsa i Daniela Dennetta?	144
78. Czy ewolucja ma jakieś ukierunkowanie i cel?	146
79. Dlaczego ewolucja musiała trwać tak długo?	148
80. Czy ewolucja zakłada, że Bóg nie ma ściśle określonego planu dla wszechświata?	150
81. Dlaczego Bóg miałby stwarzać świat, który w swoim rozwoju staje się coraz bardziej niezależny?	151
82. Czy „Bóg ewolucji” nie jest raczej słabym Bogiem, w przeciwieństwie do wszechmocnego Boga Biblii?	152
83. Czy chrześcijańska koncepcja Boga podatnego na cierpienie da się pogodzić z pojęciem Boskiej mocy stwarzającej świat z niczego?	154
84. W jaki sposób Boska moc stwórcza może być owocem „Boskiej pokory”? Czy pomaga nam to w zrozumieniu zjawisk ewolucyjnych?	156
85. Czy idea pokornego „Boga ewolucji”, który pragnie „inności” świata, ma jakieś zakorzenienie w tradycji teologicznej?	157
86. Czy Bóg pragnący niezależności świata nie jest Bogiem deizmu?	159
VI. Ewolucja, cierpienie i odkupienie
87. Czy teologia może odkryć jakiś sens cierpienia w ewolucji?	161
88. Czy Bóg „cierpi” z ewoluującym stworzeniem?	162
89. Czy Bóg, który cierpi ze stworzeniem, może być jednocześnie potężnym Zbawcą?	164
90. Czy wiara chrześcijańska nie antycypuje darwinowskiego obrazu życia?	166
91. Co, w konkteście ewolucji, oznacza nadzieja na „odkupienie”?	167
92. Czy ewolucyjna przyszłość nie stoi pod znakiem zapytania? Dlaczego mamy wierzyć, że proces ewolucji zakończy się sensownie?	168
VII. Teilhard de Chardin i Alfred North Whitehead
93. Kim był Teilhard de Chardin?	171
94. Jakie są główne poglądy Teilharda na temat Boga i ewolucji?	173
95. Gdzie mogę znaleźć sensowne teologiczne opracowanie problemów dotyczących Boga i ewolucji?	173
96. Dlaczego, według teologii procesu, Bóg stworzył świat, w którym bezcelowość istnieje obok porządku?	176
97. Czy Whiteheadowskie pojęcie mocy przekonywania nie jest pomniejszaniem Boskiej wszechmocy?	178
98. Jeśli Boska moc nie zniewala, lecz przekonuje, to czy Bóg nie jest obojętny wobec ewolucji świata?	179
99. Co jest celem ewoluującego wszechświata, według teologii procesu?	180
100. Jak teologia procesu pojmuje zło i grzech w ewoluującym kosmosie?	181
101. Jaki jest cel naszego życia w ewoluującym wszechświecie?	183
Wybrane lektury	185

Wprowadzenie

Dla wielkich tradycji religijnych świata ewolucja jest ciągle ideą zbyt nową i zaskakującą, aby ją w pełni zasymilować. Wykształceni wierni pytają jednak coraz częściej, jak połączyć naukowy obraz ewolucji życia z orędziem ich tradycji religijnych. Dotychczas znajdywali oni niewiele wskazówek na ten temat w klasycznych źródłach duchowości oraz w wypowiedziach współczesnych przywódców religijnych. Światowe tradycje duchowości pojawiły się na długo przed powstaniem przyrodoznawstwa i przed Darwinem, dlatego nie można w nich szukać bezpośredniej odpowiedzi na pytania, które zrodziły się pod wpływem fascynujących idei angielskiego przyrodnika. Jan Paweł II w swym przemówieniu z 1996 roku uznał wprawdzie naukowe dowody na ewolucję, ale nie dokonał teologicznej refleksji nad wiążącymi się z nią zagadnieniami. Nie powinniśmy jednak skarżyć się na brak wskazówek, lecz wykorzystać tę sytuację jako szansę twórczej ewolucji samych idei religijnych.

Prawdopodobnie żadna inna dziedzina współczesnego przyrodoznawstwa nie jest bardziej prowokacyjna dla teologii niż zagadnienie ewolucji biologicznej. Debata na temat religijnych implikacji odkryć Darwina toczy się od prawie stu pięćdziesięciu lat i obecnie jest tak samo żywa, jak niegdyś. Prezentowana książka jest przyczynkiem do dyskusji. Stanowi odpowiedź teologa na niektóre ważniejsze kwestie dotyczące biologii ewolucyjnej.

Pytania stawiane w książce pochodzą nie tylko od ekspertów, którzy dogłębnie zbadali ewolucję, lecz również od laików, ludzi często niedoinformowanych, których znajomość ewolucji jest wybiórcza. Odpowiedzi udzielono z punktu widzenia katolickiego teologa, którego życie zawodowe jest poświęcone w dużej mierze studiowaniu zagadnień z pogranicza teologii i przyrodoznawstwa. Pytania i odpowiedzi są subiektywną kompilacją — owocem wieloletnich kontaktów z przygodnymi słuchaczami, studentami, przedstawicielami nauk przyrodniczych, filozofami i teologami. Ich autorami są zarówno osoby wierzące, jak i naukowi sceptycy, osoby, które akceptują teorię ewolucji lub ją odrzucają, naukowcy, jak również ludzie niewykształceni.

Jako teolog muszę odpowiadać na pytania dotyczące ewolucji z chrześcijańskiego punktu widzenia, ufam jednak, że moje odpowiedzi będą dostatecznie uniwersalne, aby pomóc również wyznawcom innych religii. Treść książki prezentuję w taki sposób, aby wprowadziła ona stopniowo w podstawy przedmiotu, który moglibyśmy nazwać „teologią ewolucji”. Ze względu na małą objętość pracy mogę oczywiście dać tylko kilka wskazówek oraz przedsmak tego, jak powinna wyglądać owa teologia. Czytelników, którzy potrzebują bardziej systematycznego wykładu i pogłębionej dyskusji, odsyłam do swojej niedawno opublikowanej książki: God After Darwin: A Theology of Evolution (Boulder, Colo.: Westview Press, 2000).

Obecną pracę najlepiej czytać od początku i trzymać się kolejności rozdziałów. Większość odpowiedzi sformułowałem w taki sposób, że mogą być one też czytane osobno lub w dowolnej kolejności, choć czasami ryzykuje się powtórzenia.

Mam nadzieję, że nauczyciele religii oraz przyrodoznawstwa, jak również wykładowcy zajmujący się edukacją ludzi dorosłych potraktują przedstawione tu pytania i odpowiedzi jako inspirację do dalszej dyskusji. Ze względu na ograniczenia redakcyjne (na każde pytanie trzeba odpowiedzieć w 350-500 słowach) odpowiedzi są, z konieczności, jedynie zarysowaniem tego, co domagałoby się dłuższego i solidniejszego omówienia. Mam nadzieję, że czytelnicy przyjmą ten zwięzły i przejrzysty sposób odpowiadania na pytania jako przejaw troski o ekonomiczne wyrażanie się, a nie zadufanego przekonania, że udzieliłem ostatecznych odpowiedzi.

opr. ab/ab

wyślij znajomym

Zobacz także:

Paul Hinder, Sytuacja chrześcijan na Półwyspie Arabskim

Adam Białous, Życie jest niewinne

Mariusz Pohl, Wiara, która nie poddaje się zwątpieniu

Zbigniew Godlewski, Egzamin dojrzałości

Lech Bilicki, Czy jest powód do zmartwień?

Krzysztof Sordyl, Polemika wokół pojęcia Boga w sporze monarchiańskim

Krzysztof Sordyl, Wczesnochrześcijańskie pojęcie Boga

Andrzej Napiórkowski OSPPE, Średniowiecze i epoka nowożytna

Andrzej Napiórkowski OSPPE, Rys historyczny

Andrzej Napiórkowski OSPPE, Teologia fundamentalna jako dyscyplina teologiczna

Komentarze internautów:

Dodaj swój komentarz

CIESZE SIE (Wróblewski Stanisław, 2005-05-05 17:43:11)
Ja sie ciesze że... więcej

skomentuj tę wypowiedź


Benedykt XVI \| Biblioteka audio i wideo \| Czytelnia \| Dane nt. Kościoła \| Felietony, komentarze \| Filozofia \| Galeria zdjęć \| Inne nauki \| Integracja Europejska \| Internet i komputery \| Jan Paweł II \| Katalog adresów \| Katechetom i duszpasterzom \| Kultura \| Liturgia - na dziś i na niedziele \| Mapa serwisu \| Msze św. - gdzie, kiedy? \| Nauczanie \| Nowości na naszych stronach \| PDA \| Rodzina \| Sekty \| Serwis informacyjny \| Słownik \| Sonda \| Święci patroni \| Szukaj \| Teologia \| Twój głos w dyskusji \| Varia \| Życie Kościoła \|