Św. Ireneusz z Lyonu

CHWAŁĄ BOGA ŻYJĄCY CZŁOWIEK

(wprowadzenie, bibliografia, skróty)

Drogi Czytelniku

Książka, którą trzymasz w ręku, jest rezultatem współpracy czterech wydawnictw: Cerf z Paryża, Kairos z Kijowa oraz dwóch wydawnictw krakowskich - Znaku i M. Wydawnictwo Kairos zostało założone w 1992 roku przez dominikanów pracujących w Kijowie i jest oficyną wydawniczą publikującą książki i czasopisma o charakterze religijnym. Każdego roku Kairos wydaje kilkanaście książek w języku ukraińskim lub rosyjskim, regularnie ukazują się cztery tytuły czasopism o charakterze ekumenicznym dla chrześcijan żyjących na Ukrainie oraz kwartalnik dla mniejszości polskiej.

Seria „Żywa Wiara”, w której skład wchodzi ta książka, pragnie przedstawić polskim Czytelnikom tłumaczenia najciekawszych pozycji z wydawanej od 30 lat przez Cerf kolekcji „Foi Vivante”. Książki te przeznaczone są dla szerokiego kręgu odbiorców, stawiają sobie za cel popularyzację duchowości i teologii chrześcijańskiej oraz formowanie chrześcijan do dojrzałej wiary. Oprócz motywów o charakterze merytorycznym, o powstaniu tej serii zadecydowały także względy ekonomiczne. Dochód uzyskany ze sprzedaży książek z serii „Żywa Wiara” zostanie przekazany Wydawnictwu Kairos. Kupując książki naszej serii, wspierasz jednocześnie, Drogi Czytelniku, działalność wydawnictwa religijnego na Ukrainie.

Mamy nadzieję, że lektura książek wydawanych w serii „Żywa Wiara” pomoże wielu polskim Czytelnikom w sposób dojrzały przeżywać ich wiarę w realiach codziennego życia.

Wydawcy

WPROWADZENIE

IRENEUSZ, SZKIC BIOGRAFICZNY

Wszystko, co wiemy o biografii Ireneusza, pochodzi z Historii Kościelnej (skrót: HK) Euzebiusza z Cezarei (księga V, 3-8), a ten zaczerpnął fragmentaryczne wiadomości z dzieła Ireneusza. Znajdujemy tu tylko nieprecyzyjną orientację chronologiczną, nawet jeśli wyjątkiem są prześladowania chrześcijan w Lyonie w roku 177, których datację historycy chcieliby przesunąć na rok 175. Tradycyjnie przyjmowana data śmierci Polikarpa (156), którego Ireneusz znał w swoim dzieciństwie, także podważana jest przez niektórych. Powstanie Przeciw herezjom, czyli Adversus haereses (skrót: AH), wielkiego dzieła Ireneusza, umieszcza się za episkopatu Eleuteriusza w Rzymie (175-189), a spór paschalny na początku episkopatu Wiktora (189-199).

Smyrna

Ireneusz urodził się bez wątpienia w Smyrnie, dzisiejszym Izmirze w Azji Mniejszej. Daty urodzenia nie znamy, ale wielu sytuuje ją między rokiem 130 a 140. W liście do swego przyjaciela Floryna Ireneusz przywołuje wspólne wspomnienia z dzieciństwa, gdy obaj słuchali Polikarpa, biskupa Smyrny, „jak opowiadał o swych stosunkach z Janem i innymi, którzy widzieli Pana” (HK V,20,6)¹. Wnioskować z tego można, że Ireneusz został ochrzczony jako dziecko. „Jan”, o którym mowa, to nikt inny, tylko Apostoł. To, co najbardziej porusza, to fakt, że pod koniec II wieku przez ustną tradycję, za pośrednictwem Polikarpa, Ireneusz sięgał do Jezusa. Ireneusz przywiązywał wielkie znaczenie dla tej więzi chrześcijan z Apostołami, towarzyszami Jezusa, która to więź przybrała postać przekazu osób lub tekstu Pisma świętego.

Rzym?

Nic nie wiemy o Ireneuszu od czasów dzieciństwa w Azji aż do jego obecności w Lyonie w latach 175-177. Z jego pism można wnioskować, że odbył poważne studia literatury i retoryki i zapoznał się w sposób ograniczony z wiedzą filozoficzną. Gdzie otrzymał to wykształcenie? W Smyrnie? Gdzie indziej? Nie wiemy.

Rzym chrześcijański, ale także Rzym jako centrum życia politycznego zajmuje w dziele Ireneusza znaczące miejsce. To właśnie organizacje kościelne Rzymu zna najlepiej. Przywołuje wiele osobistości i przypomina wydarzenia kościelne związane ze stolicą Imperium. Wiele szczegółów z Adversus haereses zachęca do przypuszczenia, że w Rzymie Ireneusz przebywał przez dłuższy czas. Ireneusz należałby do tej kategorii ludzi z prowincji, którzy mieliby szukać szczęścia w stolicy. Być może w Rzymie ukończył studia. Zresztą wszystkie drogi w starożytności wiodą do Rzymu albo przez Rzym. Podróż z Efezu lub z Aleksandrii do Lyonu zakłada postój w Rzymie. Ireneusz ma świadomość przynależności do wielkiej wspólnoty politycznej, gdy wspomina o wielu prowincjach Cesarstwa, że Kościół został ustanowiony wokół „centrum świata”, to jest wokół Rzymu (AH I,10,2). Ireneusz zna chrześcijan na dworze cesarskim (AH IV,30,1) i chwali pokój rzymski, który zapewnia kontakty: „Dzięki Rzymianom świat ma pokój, a my możemy bez obaw podróżować na ziemi i po morzu, wszędzie, gdzie chcemy” (AH IV,30,3).

Lyon (Lugdunum)

Często powtarza się, że to Polikarp wysłał Ireneusza do Lyonu, trochę jak biskup wysyła misjonarzy do pewnych krajów w celu ich ewangelizacji. Jednak żaden tekst nie mówi o tym wyraźnie, zwłaszcza gdy przyjdzie wyjaśniać w tym kontekście pewną enigmatyczną wypowiedź Euzebiusza: „Ireneusz napisał jeszcze dzieło: O ósemce, gdzie zaznacza, że należy do pierwszej sukcesji apostolskiej” (HK V,20,1). W każdym razie, nie o Lyon chodzi w tym tekście. Ireneusz znajduje się w środowisku chrześcijan Lyonu jako „prezbiter kościoła lugduńskiego” (HK V,4,1), gdy wybucha prześladowanie w 177 roku, przedstawione w Liście chrześcijan w Wiennie i Lugdunum braciom w Azji i Frygii zachowanym przez Euzebiusza z Cezarei. List ten jest najstarszym świadectwem istnienia chrześcijan w dolinie Rodanu, począwszy od portu w Arles na trasie prowadzącej z całą pewnością do Lyonu. Nie mamy jednak na to pewnego dowodu. W Lyonie w 177 roku pięćdziesięciu chrześcijan poniosło śmierć męczeńską, wśród nich jako pierwszy stary biskup Potinos, dziewięćdziesięcioletni starzec.

Pod koniec prześladowań, jak się wydaje, „bracia z Galii” wysyłają Ireneusza do biskupa Rzymu, Eleuteriusza. Ireneusz przywozi mu wiele dokumentów. Pierwszy poświadcza przyjęcie przez uwięzionych męczenników łagodnego stanowiska w sprawie ruchu charyzmatycznego, który przedostał się do Lyonu z Azji Mniejszej - montanizmu, ruchu, który dzieli wspólnoty chrześcijańskie. W drugim dokumencie męczennicy polecają Eleuteriuszowi „Ireneusza, prezbitera”. Cóż to może znaczyć? W czasach Ireneusza oznaczenie „prezbiter” nie miało jeszcze ustalonego znaczenia. W pewnych tekstach Ireneusza „prezbiter” znaczy tyle samo co „biskup”. Z tej racji pojawiło się wiele hipotez. Potinos w tym czasie już by nie żył, a Ireneusz został wybrany jako prezbiter na jego następcę. Wysłanie Ireneusza w charakterze prezbitera dodawałoby mocy prośbie mieszkańców Lyonu w sprawie montanizmu. Obdarzeni większą fantazją sądzą, że męczennicy proszą Eleuteriusza, by uznał prezbitera Ireneusza jako biskupa Lyonu i aby w ten sposób dał mu jakby święcenia biskupie.

Biskup i teolog

Ireneusz w każdym razie zostaje następcą Potinosa w biskupstwie. Jak zakres działania przyjął Ireneusz w swojej posłudze? Euzebiusz daje nam do zrozumienia, że był jedynym biskupem Galii, gdy wspominał o „parafiach w Galii, których biskupem był Ireneusz”. Trudno ocenić liczebność chrześcijan w Lyonie i w Galii. Liczby zaproponowane przez historyków wahają się od kilku setek do wielu tysięcy. Lyon był kosmopolityczną i wielokulturową metropolią. Środowisko kultury łacińskiej poświadcza prawie dziewięćset inskrypcji, miasto jednak zamieszkują także ludzie języka greckiego, niedawno przybyli lub też potomkowie dawnych emigrantów, a wśród tych ostatnich także liczni chrześcijanie. Język celtycki, nawet jeśli brak zabytków literackich, był bez wątpienia w użyciu, jak daje nam do zrozumienia sam Ireneusz.

O tym episkopacie przez ćwierć wieku Euzebiusz przechował wspomnienie bogatej aktywności literackiej Ireneusza i jego interwencji w sporze na temat daty świętowania Paschy.

Już jako dobry biskup, godny tego tytułu, Ireneusz uważa za swój obowiązek pisać listy i zabierać głos na mnóstwo tematów. Euzebiusz przekazuje nam tytuły licznych dzieł Ireneusza, które miał w swojej bibliotece, a wśród nich małą księgę „rozpraw rozmaitych” (HK V, 26,1). Lecz tylko dwa dzieła dotarły do naszych czasów. Pierwsze powstało w konsekwencji wielkiego kulturalnego zamieszania II wieku. Doktryny gnostyckie zrodzone w Egipcie, po przejściu przez Rzym, zwiodły wielu chrześcijan, a szczególnie kobiety z dobrego towarzystwa, „aż pod nasz rejon nad Rodanem”. Ireneusz uważa za swój obowiązek sprzeciwić się tak wielkiej deprawacji Dobrej Nowiny i przedstawić prawdziwą wiarę. To stanowi temat Zdemaskowania i odparcia fałszywej gnozy albo Przeciw herezjom (Adversus haereses). Pierwsze wielkie dzieło chrześcijańskiej teologii ukazuje się w rejonie bardzo oddalonym od centrum ważności ówczesnego Kościoła. Drugie dzieło Ireneusza dotarło do nas, ale zostało odnalezione dopiero na początku XX wieku w Armenii; to Wykład nauki apostolskiej (skrót: Wykład), katecheza biblijna przedstawiona jako historia zbawienia, która podejmuje skrótowo i w sposób mniej polemiczny zagadnienia Przeciw herezjom.

Euzebiusz opowiada nam szeroko epizody sporu paschalnego, który pod koniec II wieku przeciwstawił chrześcijan Azji (prowincji rzymskiej) chrześcijanom pozostałych Kościołów; opowiada również o dziele pojednawczym Ireneusza. W Azji świętowano zmartwychwstanie Chrystusa w tym samym dniu co żydowskie święto paschy, w czternastym dniu miesiąca nisan. W reszcie Kościoła przenoszono chrześcijańską paschę na niedzielę, która następowała po dniu czternastym. Według tych gmin, post przygotowujący do paschy nie przypadał w te same dni. Jedni pościli, gdy inni zaczynali się już radować. Wielu się z tym pogodziło, ale Wiktor, biskup Rzymu, w latach 190-191 chciał zerwać łączność z tymi, którzy nie świętowali zmartwychwstania w niedziele. Wydaje się, że powodem tej interwencji było to, iż w Rzymie, gdzie chrześcijanie przybywali ze wszystkich stron ze swymi własnymi zwyczajami, zapanował nieporządek.

W końcu większość Kościołów zgodziła się na świętowanie w niedzielę, a Ireneusz był pierwszym, choć nie oceniał pozytywnie surowej metody Wiktora. Domagał się od biskupa Rzymu, aby rozróżniał istotę od spraw drugorzędnych. Różnorodność liturgii między Polikarpem, biskupem Smyrny, i Anicetem, biskupem Rzymu, mówi Ireneusz, nie przeszkadzała im we wspólnym celebrowaniu Eucharystii. Ireneusz wprowadzał dzieło pokoju i zasłużył sobie na imię „czynem pokój szerzącego”, jak nam mówi Euzebiusz.

Śmierć Ireneusza

Po przedstawieniu Ireneusza Euzebiusz zasygnalizował początek panowania Septymiusza Sewera (192-211). Wyprowadza się stąd wniosek, że śmierć Ireneusza miałaby nastąpić w czasach panowania tego cesarza, ale Euzebiusz nie informuje nas wprost o śmierci Ireneusza. Przypadkowo, pod koniec IV wieku, kilku autorów, wśród nich Hieronim, nadaje Ireneuszowi tytuł męczennika. Część mieszkańców Lyonu wobec ich biskupa nie może jednak dostosować się do tego milczenia. Niedługo po 500 roku ukazuje się „Męczeństwo świętego Ireneusza”, oczywiście krwawe: Ireneusz miałby umrzeć w czasie prześladowania za Septymiusza Sewera, które pochłonęło dziewiętnaście tysięcy męczenników. Krew ich miała spływać ze wzgórza Fourvière aż do Saony. W VI wieku Grzegorz z Tours poświadcza kult świętego Ireneusza męczennika w krypcie kościoła, który od tego czasu nosi jego imię.

DZIEŁO I TEOLOGIA IRENEUSZA

„Adversus haereses”, odparcie gnostycyzmu

W Adversus haereses Ireneusz okazuje się świadkiem zaniepokojonym sukcesem gnozy czy też gnostycyzmu, tej formy „hellenizacji chrześcijaństwa” (według formuły Harnacka), zrodzonej na Wschodzie, a w szczególności w Aleksandrii, gnozy, która przechodzi przez cały obszar Morza Śródziemnego, aby dotrzeć do „dolin Rodanu”, do Lyonu. Pierwsza księga wielkiego dzieła Ireneusza stanowi opis owych rozszerzających się doktryn. Nie będzie tu rozważana w szczegółach kwestia tych skomplikowanych systemów, które jak się wydaje Ireneusz spotkał najpierw w Rzymie, w tym samym czasie co ten czy ów z gnostyckich autorów.

Dzieło Ireneusza wzbudziło szerokie zainteresowanie, gdyż liczne fragmenty greckie Adversus haereses odnaleziono wśród papirusów egipskich. Papirus z Oxyrhynchos nr 405, który przekazuje fragment z Adversus haereses III, 9, 3 być może datowany jest na koniec II lub początek III wieku². Dzieło Ireneusza dotarło więc do Egiptu w krótkim czasie po napisaniu. Między Wschodem i Zachodem wędrowały doktryny i pisma w obydwu kierunkach.

Ireneusz zwraca się do szerokiej publiczności. Pisze po grecku z pewną elegancją. Gdy mówi o swojej nieudolności do pięknego pisarstwa, to chodzi raczej o konwencjonalną pokorę wyrażoną zresztą w pięknie zbudowanych zdaniach. Korzysta w zwalczaniu doktryn z zasobów greckiej kultury. Argumentuje według retorycznych reguł swej epoki. Lubi argumenty ad hominem i stosuje drwinę - czasem dość ostrą, na granicy karykatury. Swoją argumentację ilustruje przykładami ze sztuki, polowań, muzyki, medycyny, gimnastyki, pracy z kruszcami. Ireneusz ma pewną koncepcję kultury niezbędną dla uczciwego człowieka i wyrzuca jej brak gnostyckim przeciwnikom, gdy tymczasem oni twierdzili, że ją znają (AH II,32,2). Jak każdy dobrze wykształcony Grek, Ireneusz cytuje lub wspomina wielkich autorów literatury i klasycznej filozofii. Trzeba jednak, abyśmy pamiętali, że Ireneusz nie podjął się dzieła literackiego. Przedstawia jedynie ze wszystkich sił obronę całości chrześcijańskiego przesłania.

Cel i plan „Adversus haereses”

Kościół II wieku stanął wobec głębokiego kryzysu doktrynalnego. Czasy apostolskie oddaliły się. Kościół uznał za swoje Pismo święte to, co my dzisiaj nazywamy Starym Testamentem. Jednak niektórzy chrześcijanie go odrzucali. Ponadto krąży wiele pism, o których się mówi „apostolskie” - tych, które tworzą nasz Nowy Testament, ale także wiele innych. Niektóre z tych pism zdają się wyjaśniać treść wiary za pomocą filozofii zaczerpniętej z hellenizmu czy też tradycji orientalnych. Wynika z tego niesamowity synkretyzm, który pociąga wielu chrześcijan. Wierzą oni, że znaleźli prawdziwą wiedzę, gnozę, odpowiedź na wielkie pytania tej epoki lęku: skąd przyszliśmy? dokąd idziemy? skąd pochodzi zło i cierpienie? Ireneusz niepokoi się z powodu nadejścia tych nauk, które rozprzestrzeniają się wszędzie, ponieważ ich twórcy odwracają się od Boga Jedynego, Stwórcy, twierdząc, że stworzenie jest złe, bluźnią przeciw Chrystusowi, zaprzeczając Wcieleniu Słowa, przyczyniają się do utraty nadziei zbawienia u ludzi.

Ireneusz zamierza więc zdemaskować owe nauki i zwalczyć je na trzech etapach. Najpierw musi je zdemaskować, opisując je takie, jakie są. To przedmiot pierwszej księgi. W drugiej księdze zwalcza je, odwołując się do rozumu i historii. Kontynuuje walkę z nimi, opierając się na Piśmie świętym i tradycji Kościoła. Trzecia część rozwinie się znacznie i stanowi przedmiot trzech kolejnych ksiąg: księga trzecia nawiązuje do prawdy Pism przekazanych przez Apostołów w tradycji Kościołów. Księga czwarta skupia się na nauczaniu Pana i na związku między obydwoma Testamentami. Wreszcie księga piąta interesuje się przede wszystkim eschatologią i zmartwychwstaniem ciała, odrzucanym przez gnostyków. Te ostatnie trzy księgi stały się w ten sposób wykładem wiary chrześcijańskiej, którą Ireneusz potraktuje bardzo krótko w Wykładzie nauki apostolskiej.

„Wykład nauki apostolskiej”

Wykład nauki apostolskiej może być uznany jednocześnie za rodzaj katechezy biblijnej i traktat apologetyczny, według określeń samego Ireneusza do przyjaciela Marcjana: „dlatego nie zwlekam, aby o ile to możliwe pisemnie nieco porozmawiać z tobą i w skrócie przedstawić ci głoszenie prawdy dla umocnienia twojej wiary. Wysyłam ci jakby zwięzłe przypomnienie, (...) abyś przez ten skrót pojął wszystkie części ciała prawdy i dowody rzeczy Bożych, przyjął skrótowo; tak bowiem zaowocuje twoje zbawienie i zawstydzisz głoszących błędne opinie” (Wykład  1)³. To niewielkie dzieło, którego tytuł był znany dzięki Euzebiuszowi, zostało odnalezione dopiero na początku XX wieku w języku ormiańskim, w tłumaczeniu, które jak się wydaje należy datować na koniec VI wieku.

Ireneusz, który zrobił aluzję pod koniec swego pisma do Adversus haereses, ukazuje w nim podstawy nauczania, ale bez przestawiania gnostyckich doktryn. Dzieło składa się z dwu większych części. Część pierwsza (3-42) przedstawia istotę chrześcijańskiej wiary: symbol chrzcielny uzupełniony historią zbawienia; część druga (42-97) ukazuje, jak proroctwa i osoby Starego Testamentu zapowiadają Jezusa, Chrystusa i Zbawcę.

Podstawowe rysy teologii Ireneusza

Nie ma tu miejsca na ukazanie szczegółów teologii Ireneusza; możemy przedstawić tylko kilka wyjątków, które ją ilustrują. Zatrzymajmy się na niektórych aspektach myśli Ireneusza, które zachowują świeżość i pozostają w zadziwiający sposób aktualne. Bez odrzucania osiemnastu wieków chrześcijaństwa, dobrze nam zrobi powrót do tych, którzy czytali słowo Boże w kilka pokoleń po śmierci Chrystusa. To może odnowić nasz sposób czytania.

Podkreślaliśmy często dramatyczne ujęcie historii zbawienia: człowiek, stworzony w swoim początku jako byt dobry i doskonały, któremu obiecano nieśmiertelność, zgrzeszył. Wszystko potoczyło się w kierunku śmierci. Aby mógł pojednać się z Bogiem, powinien by był dokonać zadośćuczynienia, ale okazał się niezdolnym uczynić to sam z siebie. Dlatego Bóg wysyła swego Syna, który staje się człowiekiem w Jezusie Chrystusie. To on przelewa krew dla zadośćczyniącej ofiary i łagodzi w ten sposób gniew swego Ojca. Wyróżniając niektóre wypowiedzi Listu do Rzymian, część tradycji chrześcijańskiej od świętego Augustyna aż do czasów reformatorów i jansenistów znajduje upodobanie w tej katastroficznej wizji. I to dlatego chcielibyśmy Adamowi, a może jeszcze bardziej Ewie, przypisać ostateczne zniszczenie egzystencji pokoleń, które po nich nastąpiły.

W II wieku Ireneusz przedstawił nieco inne odczytanie Pisma świętego, mniej dramatyczne i o wiele bardziej optymistyczne. Dla Ireneusza, niezależnie od grzechu, według logiki stworzenia, Słowo staje się człowiekiem. Nie ma u początków człowieka doskonałego, który nagle upadł, ale raczej byt niedoskonały, zdolny jednak do nieustannego rozwoju, który dokonuje się przy pomocy Słowa.

Dołożono wiele starań dla wprowadzenia myśli Ireneusza w koleiny tradycyjnej myśli teologicznej. Dokonuje się w jego dziele cięć dla wyeliminowania tego, co wydaje się naiwne lub dziwaczne. Ale czy nie lepiej czytać Ireneusza tak, jak się nam przedstawia, trochę tak, jak czytamy dzisiaj pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju, jako poemat o początku człowieka i sensie życia? Nie będziemy się wtedy dziwili temu, że Ireneusz mówi o człowieku jako o dziecku albo o jego millenarystycznych nadziejach. Ten sen o nowym raju, o sposobie pojednania z człowiekiem - sen zakorzeniony w Apokalipsie - czy nie nawiedzał ludzkości we wszystkich epokach, od Izajasza aż po ekologów?

* * *

Istnieje wiele starożytnych antologii Ireneusza, które przedstawiają wyciągi z jego dzieł, idąc krok w krok według porządku tekstu od księgi I do V dzieła Przeciw herezjom. My postąpimy inaczej. Mimo że określa plan i rozwinięcie, Ireneusz nie zawsze jest rygorystyczny w przedstawianiu, co przejawia się w licznych powtórzeniach. Wybraliśmy zatem tematyczny układ prezentacji. Inaczej mówiąc, przegrupowaliśmy wybrane teksty Ireneusza wokół wielkich tematów jego teologii.

Pierwsza część zbioru to teksty, które pouczają nas o biografii Ireneusza; w przeważającej mierze są to wypisy z Historii Kościelnej Euzebiusza z Cezarei. Następnie dzielimy teksty Ireneusza ze względu na cztery hasła. Pokazujemy, jak Ireneusz opiera chrześcijańską wiarę na tradycji apostolskiej, gwarancie Pisma świętego. Rozważamy myśl biskupa Lyonu dotyczącą stworzenia człowieka, pozostającą dokładnie w opozycji do ujęć gnostyckich. Następnie przedstawiamy Chrystusa i kończymy ukazaniem, jak Ireneusz pojmuje chrześcijańskie życie.

Czytelnik zauważy, że wypisy z dwu pierwszych ksiąg Przeciw herezjom są względnie nieliczne. W istocie, nawet jeśli ujawnia się dzisiaj pewien nawrót zainteresowania doktrynami ezoterycznymi, trzeba jednak przyznać, że dwie pierwsze księgi stanowi trudną lekturę dla większości czytelników. W ramach wyznaczonych przez tę publikację pragniemy przedstawić przede wszystkim te teksty, które mogą znaleźć oddźwięk u dzisiejszych chrześcijan.

Skróty

— HK jest skrótem „Historia Kościelna” Euzebiusza (nr 31, 41, 55, 73) w tłumaczeniu G.Bardy (polskie teksty pochodzą z POK 3, Poznań 1924, w t. A.Lisieckiego): cyfra rzymska wskazuje na księgę, następna cyfra arabska na rozdział, i ostatnia cyfra na odcinek teksty w ramach rozdziału; cytaty podane tutaj pochodzą w całości a Księgi V ( W SC znajdują się w tomie 41).

— AH jest tradycyjnym skrótem dla Adversus Haereses albo „Przeciw herezjom” Ireneusza, ponieważ to działo zachowało się w całości w tłumaczeniu łacińskim: cyfra rzymska wskazuje na księgę, następna arabska na rozdział i ostatnia arabska na odcinek tekstu w ramach danego rozdziału.

— „Wykład” odnosi się do „Wykładu nauki apostolskiej”: cyfry wskazują na poszczególne paragrafy tego dzieła.

Ireneusz cytuje bardzo często Pismo święte. Aby nie obciążać nadmiernie tekstu, pominięto referencje biblijne. Odsyłamy w tym względzie do tłumaczeń przedstawiających całość dzieła.

Bibliografia

Z ogromnej bibliografii przypominamy tylko kilka tytułów klasycznych i bardziej dostępnych.

Dwa artykuły w słownikach:

• Catholicisme, tom VI, col.81-86: Irénée de Lyon (saint) — (M.Jourjon, 1963);
• Dictionnaire de spiritualité, tom VII, col. 1923-1969 (Saint Irénée de Lyon (L.Doutreleau et L.Regnault, 1971)

Trzy dzieła:

• M.Houssiau, La Christologie de saint Irénée, Louvain 1955;
• A. Benoit, Saint Irénée, Introduction a l’ étude de sa théologie, Paris 1960;
• J. Fantino, La Théologie d’ Irénée. Lectur des écritoures en réponse a l’exégese gnostique, Une approche trinitaire, Cerf, Cogitatio fidei, Paris 1994.

Wydania i tłumaczenia dzieł Ireneusza:

• Zbiór Sources chrétiennes (SC) opublikował krytyczne wydanie i tłumaczenie francuskie:
  Contre les hérésies w dziesięciu tomach od 1965 do 1982 roku, są to dzieła L. Doutreleau i A.Rousseau: nr 100 (2 vol), 152, 153, 210, 211, 263, 264, 293, 294.
  [Tłumaczenie francuskie autorstwa A. Rousseau przejęto z tego właśnie wydania i zostało opublikowane w jednym tomie pod tytułem :Contre les hérésie, Dénonciation et réfutation de la gnose au nom menteur, Paris, Ed. du Cerf 1984 (1 wyd.), od tego czasu dwa wznowienia.
  Sources Chrétiennes opublikowało tłumaczenie francuskie „Wykładu nauki apostolskiej” autorstwa L.M. Froidevaux w 1959 (nr 62, wznowienie w 1971). Nowe wydanie przewidziano na rok 1995 ( opublikowane jako tom 406).]
  Wszystkie cytaty z Irenesza i Euzebiusza z Cezarei przedstawione w niniejszym wydaniu pochodzą z Sources Chrétiennes: