Św. Augustyn

„ISTNIEJE TYLKO MIŁOŚĆ”
Homilie na Pierwszy List świętego Jana
(wybór)¹

(Wprowadzenie i przypisy)

Drogi Czytelniku

Książka, którą trzymasz w ręku, jest rezultatem współpracy czterech wydawnictw: Cerf z Paryża, Kairos z Kijowa oraz dwóch wydawnictw krakowskich — Znaku i M. Wydawnictwo Kairos zostało założone w 1992 roku przez dominikanów pracujących w Kijowie i jest oficyną wydawniczą publikującą książki i czasopisma o charakterze religijnym. Każdego roku Kairos wydaje kilkanaście książek w języku ukraińskim lub rosyjskim, regularnie ukazują się cztery tytuły czasopism o charakterze ekumenicznym dla chrześcijan żyjących na Ukrainie oraz kwartalnik dla mniejszości polskiej.

Seria „Żywa Wiara”, w której skład wchodzi ta książka, pragnie przedstawić polskim Czytelnikom tłumaczenia najciekawszych pozycji z wydawanej od 30 lat przez Cerf kolekcji „Foi Vivante”. Książki te przeznaczone są dla szerokiego kręgu odbiorców, stawiają sobie za cel popularyzację duchowości i teologii chrześcijańskiej oraz formowanie chrześcijan do dojrzałej wiary. Oprócz motywów o charakterze merytorycznym, o powstaniu tej serii zadecydowały także względy ekonomiczne. Dochód uzyskany ze sprzedaży książek z serii „Żywa Wiara” zostanie przekazany Wydawnictwu Kairos. Kupując książki naszej serii, wspierasz jednocześnie, Drogi Czytelniku, działalność wydawnictwa religijnego na Ukrainie.

Mamy nadzieję, że lektura książek wydawanych w serii „Żywa Wiara” pomoże wielu polskim Czytelnikom w sposób dojrzały przeżywać ich wiarę w realiach codziennego życia.

Wydawcy

WPROWADZENIE

Święty Augustyn nie był przede wszystkim teologiem ani kontrowersyjnym myślicielem swoich czasów. Chciał być w pierwszym rzędzie „głosicielem” — i był nim pierwszorzędnie². Przez trzydzieści dziewięć lat niestrudzenie łamał „chleb słowa” dla tych, których mu Bóg powierzył. Głosić, dzielić się swoją wiarą to była jego największa pasja: „Tak chciałbym przekazać jak najlepiej wszystko to, co odczuwam w sobie!” Niewielu kaznodziejów w całej historii potrafiło tak jak Augustyn związać uwagę słuchaczy. Wpływu, jaki wywierały jego słowa, nie da się wytłumaczyć samym tylko geniuszem Augustyna, jego sztuką oratorską ani nawet jego wyjątkową wrażliwością, która pozwalała mu w sposób wręcz bezpośredni złączyć się ze słuchaczami i przeczuwać ich reakcje. Jego słowa wypływały z serca, wyrażały to, czym on sam żył. Nie próbujmy znaleźć innego źródła zdumiewającej mocy jego kaznodziejstwa.

Z pewnością, jak każdemu kaznodziei, Augustynowi również zdarzało się głosić słabsze homilie lub wikłać się w zbyt subtelne rozważania. Różne teksty, które wyjaśniał, w różny sposób go inspirowały, zaś zagadnienia, które uważał za pożyteczne dla pouczenia wiernych, niekoniecznie musiały być bliskie jego sercu. Jednak gdy w trakcie kazania dotykał tematu miłości Boga i bliźniego, przechodził sam siebie. Wówczas bowiem poruszał samo sedno wiary, rdzeń życia chrześcijańskiego. Sam Augustyn tak o tym mówi: „Bracia, nie mogę się nasycić mówieniem o miłości w imię Chrystusowe”; „Im dłużej mówię o miłości, tym mniej czekam końca niniejszego Listu”. Dlatego też nie dziwi fakt, że komentarz do Pierwszego Listu świętego Jana należy do arcydzieł Augustyna, skoro jego głównym wątkiem jest miłość braterska.

Komentarz do Pierwszego Listu świętego Jana³

Augustyn rozpoczął swój wykład Pierwszego Listu świętego Jana w obecności chrześcijan w Hipponie w dzień Wielkiejnocy roku 415 (lub 407). Jego komentarz ciągnął się przez sześć kolejnych dni. Niewątpliwie pierwotnie Augustyn był przekonany, że będzie mógł zakończyć wykład w trakcie Oktawy Wielkiejnocy. Jednak nie udało mu się to i musiał kontynuować go nieco później. Dokończył go w niedzielę Wniebowstąpienia i w czasie następującej po niej oktawy. Wyrażenie „dokończył” jest tu cokolwiek nieprecyzyjne, gdyż z niewiadomego powodu Augustyn zatrzymał się na drugim wersecie piątego rozdziału Listu.

Bez wątpienia wkrótce potem dziesięć „homilii” na List świętego Jana rozpowszechniło się pod nazwą tractatus. Określenie to ma znaczenie techniczne; oznacza ono „ustny komentarz księgi lub fragmentu Pisma świętego, wygłoszony w formie homilii do ludu”. Nie powinniśmy zatem spodziewać się, że Augustynowy komentarz będzie przypominał komentarze współczesne. Oczywiście, przed wygłoszeniem homilii Augustyn długo rozważał tekst Apostoła, jednak niczego nie spisywał. Wyobraźmy go sobie, jak siedzi na swej cathedra, blisko otoczony garnącymi się doń — na stojąco — słuchaczami. Z pewnością Augustyn miał przed sobą tekst Listu, lecz jego wykład był improwizowany. Nawet jeśli jego intencją było komentowanie, wyjaśnianie samego tekstu Listu, nie uważał, by należało z jednakową uwagą analizować każdy werset ani wyjaśniać je wszystkie. Można zauważyć, że w miarę postępu lektury Listu ilość komentowanych przez Augustyna wersetów wciąż maleje; w zamian Augustyn wydłuża swe wyjaśnienia, coraz bardziej rozwodzi się nad tekstem i rozwija swą myśl. Pozwala sobie także na dygresje, niejednokrotnie bardzo długie. O ile pierwszy traktat jest dość dosłowną egzegezą duchową, o tyle ostatni ma już postać zbliżoną do kazania. Tractatus jest więc gatunkiem literackim dosyć złożonym i elastycznym, mającym w sobie coś z egzegezy, z homilii, z komentarza duchowego, z refleksji teologicznej, a czasem nawet z polemiki.

W swoim głoszeniu święty Augustyn nie rozwija myśli według jakiegoś rygorystycznego porządku logicznego. Pozwala się nieść tekstowi i natchnieniu chwili, nie mając ściśle określonego planu. Nie oznacza to jednak, iż w jego homiliach brakuje żywotnej myśli przewodniej. Ojciec Agaësse pisze: „Choć Augustyn nie zajmuje się odkrywaniem struktury dzieła i wzajemnego połączenia zawartych w nim idei, to jedność jego komentarza zapewnia — wobec braku związku logicznego — odniesienie tych cząstkowych rozwinięć do myśli zawartej w całości. Z tej myśli przewodniej wątki cząstkowe czerpią wartość dla swych różnych aspektów”⁴. Stosunkowo łatwo wyłuskać ową myśl przewodnią i nadać jej bardziej systematyczny kształt. Gdy to uczynimy, wówczas odkryjemy, że komentarz świętego Augustyna to prawdziwy traktat o miłości.

F. R. (przeł. Michał Romanek)