słodki cukiereczek
Strona główna Opoki | Liturgia na dziś | Baza Mszy św. | Porozmawiajmy o wierze | Życie Kościoła | Jan Paweł II | Dołącz do grona darczyńców

Opoka jest przydatna? Wpłać darowiznę
Zapraszamy do czytelni Według autorów Według dziedzin Według tematów Wyszukaj Na zakupy!





Audiobooki w odcinkach





 


ks. Marek Dziewiecki

Choroba alkoholowa a zniewolenie sfery duchowej

Duchowość to zdolność człowieka do zrozumienia własnej tajemnicy.

Tylko człowiek duchowy może świadomie kierować własnym życiem i dlatego

nie ma wolności bez duchowości.



Wstęp

Niniejsza analiza dotyczy relacji między duchowością a chorobą alkoholową. Im bardziej szczegółowo poznajemy mechanizmy uzależnień chemicznych, tym bardziej oczywisty okazuje się ich związek nie tylko ze sferą fizyczną i psychospołeczną człowieka, lecz także ze sferą duchową. Niniejszy tekst prezentuje w kolejności: opis sfery duchowej, opis podstawowych mechanizmów alkoholizmu, wpływ tej choroby na duchowość człowieka oraz rolę duchowości w odzyskiwaniu trwałej trzeźwości i przezwyciężaniu choroby alkoholowej.

1. Duchowość i jej znaczenie w życiu człowieka

Żyjemy w czasach, w których u wielu ludzi zanika aspiracja i pragnienie rozwoju duchowego. Potrzeby człowieka w tej sferze nie są bowiem tak bezpośrednio odczuwane, jak potrzeby cielesne, emocjonalne czy społeczne. Dziecko zwykle chętniej poprosi rodziców o coś do zjedzenia, niż o coś do przemyślenia. Współczesny człowiek podejmuje wysiłek, by stać się raczej kimś bogatym materialnie niż duchowo. Mimo to duchowość to słowo, którym posługujemy się coraz częściej, zwłaszcza w kontekście wiary religijnej, psychologii rozwojowej i pedagogiki. Coraz więcej ludzi niemal intuicyjnie uświadamia sobie centralną rolę duchowości w życiu człowieka i w osiąganiu ludzkiej dojrzałości. Rzadko jednak termin „duchowość” bywa definiowany i precyzowany. W publikacjach na ten temat opisywane są raczej rodzaje duchowości, niż istota tego zjawiska. Stąd też ze słowem „duchowość” kojarzone są czasem rozbieżne, a nawet zupełnie sprzeczne znaczenia.

Również Katechizm Kościoła Katolickiego jest w tym względzie lapidarny. Stwierdza jedynie, że w historii Kościoła rozwinęły się różne duchowości, że duchowość wiąże się z osobistym charyzmatem świadków Bożej miłości oraz że duchowość przejawia się w liturgii, teologii, kulturze i modlitwie (por. KKK, 2684). Od strony formalnej Katechizm wyjaśnia, że punktem wyjścia duchowości jest rozmyślanie oraz szukanie odpowiedzi na pytania typu: „dlaczego?” i „jak?” życia ludzkiego i chrześcijańskiego (por. KKK 2705).

Spróbujmy zatem określić termin „duchowość” oraz znaczenie duchowości w życiu i funkcjonowaniu człowieka. Warto najpierw zauważyć, że sfera duchowa — podobnie jak sfera moralna — istnieje wyłącznie w świecie osób. Duchowość można zdefiniować jako zdolność człowieka do zrozumienia samego siebie. Innymi słowy dzięki sferze duchowej człowiek potrafi postawić sobie podstawowe pytania, dotyczące jego własnej tajemnicy i szukać na nie pogłębionych, zasadnych odpowiedzi. Duchowość to zatem rodzaj superinteligencji. To zdolność człowieka do postawienia sobie pytania o to, skąd pochodzi, kim jest i dokąd czy do Kogo zmierza? W konsekwencji duchowość — i tylko duchowość — może stać się centralnym systemem zarządzania naszym życiem. Dopóki dana osoba nie rozwinie sfery duchowej, czyli nie odkryje sensu własnego istnienia, dopóty nie może zająć dojrzałej postawy wobec siebie, wobec własnego życia oraz wobec otaczającego ją świata. Nikt nie może przecież zająć świadomej i odpowiedzialnej postawy wobec rzeczywistości, której nie rozumie.

Człowiek nie może zrozumieć samego siebie z jakiejkolwiek innej perspektywy, niż z perspektywy sfery duchowej. Jeśli na przykład ktoś kontaktuje się z samym sobą głównie poprzez swoją cielesność, to ciało nie może mu wyjaśnić natury człowieka, ani sensu jego istnienia. Ludzkie ciało nie wie przecież, kim jest człowiek, ani po co żyje. Ono odczuwa jedynie biologiczne potrzeby i fizjologiczne uwarunkowania. Pozostawione własnej spontaniczności staje się rodzajem nowotworu, który podporządkowuje sobie pozostałe sfery ludzkiej rzeczywistości i zniewala daną osobę. Człowiek skupiony jedynie na swojej cielesności pozbawia się szansy na to, by zrozumieć całego siebie i by odpowiedzialnie kierować własnym życiem. Z konieczności poddaje się wtedy dyktaturze ciała.

Podobnie człowiek nie może zrozumieć siebie, jeśli próbuje rozszyfrować własną tajemnicę poprzez pryzmat sfery psychicznej, czyli wtedy, gdy skupia się na swoich subiektywnych przekonaniach lub przeżyciach emocjonalnych. Psychika bowiem nie jest źródłem człowieczeństwa, ani źródłem prawdy o człowieku. Jest jednym z jego sposobów doświadczania samego siebie i spotykania się z samym sobą. Jest intelektualną i emocjonalną reakcją człowieka na własną tajemnicę i sytuację życiową. Umysł ludzki posiada zdolność myślenia, ale nie jest źródłem wiedzy o naturze i powołaniu człowieka. Może tę tajemnicę odkrywać, ale nie może jej własną mocą wymyślić. Człowiek, dla którego jego własne myślenie jest najwyższym autorytetem, wprowadza zwykle samego siebie w świat subiektywnych iluzji. W konsekwencji pozbawia siebie szansy na zrozumienie własnej tajemnicy i na odpowiedzialne pokierowanie życiem. Z tego samego względu również z perspektywy emocji człowiek nie może zrozumieć tego, kim jest i po co żyje. Zdominowany własną emocjonalnością nie wie, jaką postawę powinien zająć wobec samego siebie ani nawet wobec emocji, które przeżywa. Taki człowiek szuka jedynie dobrego samopoczucia. Zwykle natychmiast i za wszelką cenę, nawet za cenę popadnięcia w śmiertelne uzależnienia.

Duchowość zaczyna się dopiero tam, gdzie człowiek wznosi się ponad swoje ciało i ponad swoją psychikę, aby postawić sobie pytanie o to, jaki sens ma jego ciało, jego myślenie i jego emocje, a także jaki sens ma on sam oraz życie, które stało się jego udziałem. Niezwykłością sfery duchowej jest zatem fakt, że tylko w tej sferze człowiek może zapytać o własną tajemnicę nie z jakiejś perspektywy cząstkowej (np. cielesnej czy psychicznej), lecz z perspektywy całej swojej rzeczywistości jako osoby. I tylko w sferze duchowej człowiek staje się kimś w pełni wolnym. Wolność ludzka oznacza bowiem w swej istocie zdolność zajęcia świadomej i dojrzałej postawy wobec siebie i świata wokół siebie. Nie ma zatem wolności bez duchowości.

Sfera duchowa — podobnie jak sfera moralna — należy do natury człowieka jako osoby. Z tego względu nikt z ludzi nie może uniknąć pytania o własną tajemnicę oraz o sens ludzkiego życia. Jednak samo pojawienie się tego typu pytań nie daje gwarancji, że potrafimy znaleźć prawdziwe odpowiedzi i osiągnąć duchową dojrzałość. Jednym z radykalnych zagrożeń jest uznawanie za duchowość czegoś, co w rzeczywistości duchowością w ogóle nie jest. Przeżycia artystyczne, zachwyt nad przyrodą czy ćwiczenia na koncentrację i skupienie uwagi — to wszystko bywa obecnie mylone z duchowością. W rzeczywistości są to jedynie różne sposoby rozwijania psychicznej czy estetycznej wrażliwości, a także psychiczne sposoby kontaktowania się z tym, co się w nas dzieje. Nie są to natomiast sposoby odkrywania natury i sensu ludzkiej egzystencji.

W konsekwencji mylenia duchowości z czymś, co duchowością nie jest, coraz więcej ludzi zadowala się obecnie jakąś namiastką czy wręcz karykaturą duchowości. Doświadczają oni wprawdzie duchowych potrzeb czy aspiracji, ale zatrzymują się na samym początku drogi, która prowadzi człowieka do odkrycia własnej tajemnicy. Przykładem takiej sytuacji jest szukanie duchowości w sektach czy niektórych subkulturach młodzieżowych. Inny przykład to politycznie i pedagogicznie „poprawny” obecnie zachwyt nad buddyzmem.

Wyznawcy buddyzmu twierdzą zwykle, że zachwyciła ich duchowość buddyjska, gdyż polega ona na tym, by nie zadawać nikomu cierpienia: ani ludziom, ani zwierzętom, ani roślinom. Tymczasem w rzeczywistości mamy tu do czynienia nie z ideałem, lecz ze wzruszającą — a zatem tym groźniejszą — utopią. Po pierwsze dlatego, że utopią jest stan, w którym człowiek nie zadaje cierpienia nikomu i niczemu. Na tej ziemi nie jest to po prostu możliwe. Sam Budda zadał przecież dotkliwe cierpienie swojej żonie i synkowi, gdy ich na zawsze opuścił. Po drugie, buddyzm zakłada, że cierpienie jest największym nieszczęściem. Tymczasem cierpienie jest cenną informacją, która pomaga człowiekowi odróżniać to, co go rozwija od tego, co krzywdzi. Po trzecie, chrześcijaństwo proponuje znacznie większy ideał niż powstrzymywanie się od zadawania cierpienia. Uczy nas, w jaki sposób dojrzale kochać siebie i innych. A kochać to przecież znacznie więcej niż powstrzymywać się od zadawania cierpienia. Ponadto miłość — w przeciwieństwie do pragnienia, by nigdy nie zadawać cierpienia — jest ideałem realistycznym, bo na co dzień przekonujemy się, że potrafimy kochać pomimo tego, że czasami zadajemy cierpienie sobie czy tym, których kochamy.

Buddyzm jest jedynie namiastką duchowości również dlatego, że w wielu aspektach nie respektuje logicznej zasady niesprzeczności, a przecież istotą duchowości jest zdolność do odkrycia prawdy o człowieku, a nie zatrzymywanie się na poziomie enigmatycznych i wewnętrznie sprzecznych ogólników. Medytacja buddyjska polega bardziej na skupianiu się danego człowieka na jego oddechu, niż na odkrywaniu sensu ludzkiego istnienia. W obliczu nieuchronności cierpienia, które system ten uznaje za największe zło, proponuje zło jeszcze większe, mianowicie zobojętnienie człowieka na własny los. Jednak największą słabością buddyzmu jest to, że nie traktuje on człowieka jako osoby oraz że twierdzi, iż człowiek może odkryć własną tajemnicę oraz dojrzale pokierować swoim życiem bez odwołania się do osobowego Boga i Stwórcy.

Gdy dany człowiek okazuje się pusty duchowo lub gdy zadowala się jedynie jakąś namiastką duchowości, wtedy odbiera sobie szansę na to, by zrozumieć własną rzeczywistość i zająć dojrzałą postawę wobec siebie oraz otaczającego go świata. W konsekwencji nie jest w stanie w sposób świadomy i wolny kierować własnym istnieniem. Człowiek pozbawiony dojrzałej sfery duchowej to ktoś z definicji uzależniony od jednej ze swoich sfer cząstkowych, albo od nacisków płynących ze środowiska zewnętrznego. To ktoś, kto kieruje się jedynie fizjologiczną czy emocjonalną spontanicznością, co jest postawą typową dla małego dziecka. Taki człowiek uzależnia się od swego ciała (np. od jedzenia, lenistwa, popędów), od subiektywnych przekonań (myślenie „pozytywne” lub myślenie katastroficzne), od emocji (ucieczka od bolesnych emocji albo bierne uleganie emocjom), od nacisków środowiska (robię to, co tak zwana większość, bo sam nie wiem, kim jestem i po co żyję), od określonych osób czy rzeczy (np. pieniądze, władza).

Punktem wyjścia w rozwoju duchowym jest odwaga stawiania sobie podstawowych pytań: o sens życia, o hierarchię wartości, o normy moralne, o ideały i aspiracje. Stopień duchowego rozwoju może być weryfikowany w oparciu o kilka podstawowych kryteriów. Pierwszym z nich jest sposób rozumienia własnej cielesności oraz postawa wobec ciała. Dojrzały duchowo człowiek nie redukuje siebie do sfery cielesnej, ani nie ulega dyktaturze ciała. Przeciwnie, jest zdolny do świadomego kierowania tą sferą w taki sposób, by wyrażała ona odpowiedzialną miłość wobec siebie i innych ludzi. Po drugie, dojrzałość duchowa jest weryfikowana w oparciu o sposób rozumienia i odnoszenia się człowieka do własnych przeżyć emocjonalnych. Dojrzały człowiek nie ucieka od bolesnych emocji, ani się im nie poddaje. Podejmuje decyzje w oparciu o miłość, prawdę i odpowiedzialność, a nie w oparciu o doraźne stany emocjonalne. Równie ważnym sprawdzianem dojrzałości duchowej jest postawa wobec myślenia. Dojrzałość duchowa to świadomość, że istnieje ścisły związek między jakością myślenia a jakością postępowania. Dojrzały człowiek ma odwagę szukania całej prawdy o sobie — także wtedy, gdy jest ona dla niego bolesna, albo gdy wymaga dokonania zasadniczej zmiany w dotychczasowej filozofii życia. Taki człowiek chce mieć rację w postępowaniu, a nie tylko w myśleniu. Zdaje sobie też sprawę z tego, że na tej ziemi nie jest możliwe osiągnięcie łatwego szczęścia.

Ważnym sprawdzianem dojrzałości duchowej jest świadomość, że nie może być szczęśliwym ktoś, kto próbuje zaspokoić jakąś cząstkę siebie lub pewien rodzaj swoich potrzeb, kosztem całej reszty swojej rzeczywistości. Dojrzały człowiek nie łudzi się, że może doświadczyć trwałej satysfakcji wtedy, gdy troszczy się o potrzeby ciała kosztem norm moralnych czy więzi międzyosobowych, albo wtedy, gdy respektuje swoje aspiracje społeczne i religijne, ale ignoruje lub zaniedbuje swoje potrzeby cielesne czy emocjonalne.

Dojrzała duchowość jest możliwa nie tylko dzięki temu, że człowiek potrafi być świadomy samego siebie, ale także dzięki temu, że prawda o ludzkiej naturze oraz o sensie naszego istnienia jest obiektywnym faktem, który możemy odkryć i respektować. Dojrzała duchowość oznacza ostatecznie, że człowiek nie wymyśla „wizji” samego siebie, lecz szuka obiektywnej prawdy o tym, skąd pochodzi i do czego, a raczej — do Kogo zmierza.

2.Natura choroby alkoholowej

Jednym z radykalnych zagrożeń człowieka są różne formy uzależnień. Człowiek może uzależnić się od osób, rzeczy, doznań czy bodźców. Najczęściej występują uzależnienia chemiczne - od alkoholu, nikotyny, narkotyków i innych substancji psychotropowych. Zwykle mamy do czynienia z uzależnieniami wielokrotnymi. Uzależnienia chemiczne są chorobą chroniczną, która cechuje się wysokim wskaźnikiem śmiertelności.

Etiologia tego typu uzależnień jest związana z czynnikami środowiskowymi (negatywne tradycje i obyczaje, niespójne prawo, lobby proalkoholowe) oraz z czynnikami osobowościowymi, których wpływ jest zwykle decydujący. Do takich czynników należy: błędna hierarchii wartości, niski stopień autonomii, skłonność do wchodzenia w toksyczne więzi, niska odporność na frustrację, obojętność na życie i wartości duchowe, silne kompleksy i bloki emocjonalne. Ludzie podatni na uzależnienia kierują się tym, co łatwiejsze, zamiast tym, co wartościowsze i w sposób kompulsywny odreagowują swoje problemy oraz uciekają od nich, zamiast je rozwiązywać. W konsekwencji dążą do chwilowej poprawy nastroju za pomocą substancji, które zawężają i zniekształcają świadomość i stany emocjonalne, zamiast w pozytywny sposób modyfikować swoje postawy i więzi. Dążenie do przyjemności osiągniętej na drodze chemicznej — zamiast na drodze egzystencjalnej - sprawia, że dany człowiek chce przeżywać taki stan coraz częściej, intensywniej i szybciej. Badania z zakresu biochemii dowodzą, że osiąganie przyjemnych doznań za pomocą chemicznej stymulacji nie tylko prowadzi do uzależnień, ale też do coraz szybszego pojawiania się bolesnych przeżyć.

Podstawowym symptomem uzależnienia jest sięganie po substancje psychotropowe pomimo bolesnych skutków fizycznych, psychicznych, prawnych, moralnych, duchowych i społecznych. Dzieje się tak na skutek powstawania neurologicznych, biochemicznych i psychicznych mechanizmów uzależnień. Podstawowy mechanizm to uzależnienie emocjonalne od danej substancji, czyli nałogowy system chemicznego regulowania uczuć. Mechanizm drugi to system iluzji i zaprzeczeń, który sprawia, że uzależniony w nałogowy sposób manipuluje własnym myśleniem po to, by łudzić się, że nie jest uzależniony i że sięganie po daną substancję nie powoduje strat w jego życiu. Mechanizm trzeci polega na zaburzonym, skrajnym sposobie przeżywania samego siebie: od euforii w stanie upojenia uzależniony przechodzi do doświadczenia bezradności i rozpaczy w fazie trzeźwienia. Czwarty mechanizm polega na manipulowaniu środowiskiem, aby zapewnić sobie komfort picia alkoholu czy sięgania po inne substancje psychoaktywne. W tym celu uzależniony stosuje kłamstwa oraz przemoc werbalną, fizyczną, psychiczną i moralną. Prowadzi to zwykle do pojawienia się mechanizmu zwanego współuzależnieniem. Polega on na tym, że osoby z najbliższego środowiska nie reagują w ogóle, albo reagują zbyt późno i w błędny sposób na zachowania człowieka uzależnionego.

W tej sytuacji warunkiem przezwyciężenia choroby jest dojrzała postawa osób z najbliższego środowiska, które powinny stosować zasadę: „gdy sięgasz po substancje psychotropowe, wtedy my pozostawiamy tobie wszystkie konsekwencje twego zachowania”. Jedynie bowiem osobiste cierpienie uzależnionego stwarza szansę na to, że straty emocjonalne, spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych, będą znacznie większe niż subiektywnie przeżywane zyski i że uzależniony zwróci się o specjalistyczną pomoc. Aby zajęcie takiej postawy było możliwe, krewni uzależnionego powinni nawiązać kontakt z terapeutami uzależnień i poznać mechanizmy choroby. Powinni też włączyć się w ruchy samopomocy (Al-Anon i/lub Kluby Abstynenta).

Optymalny model powrotu do trzeźwego życia zakłada skorzystanie z profesjonalnej terapii oraz włączenie się uzależnionego w ruchy samopomocy. Terapia trwa zwykle sześć tygodni i skupia się na demaskowaniu oraz neutralizowaniu opisanych wcześniej mechanizmów uzależnień. Z kolei włączenie się do grup Anonimowych Alkoholików (AA) i/lub Klubów Abstynenta stwarza szansę na uczenie się dojrzałej filozofii życia oraz nabycie kompetencji potrzebnych w życiu osobistym, rodzinnym, zawodowym i społecznym. Program Dwunastu Kroków AA opiera się na empirycznie zweryfikowanym założeniu, że warunkiem trwałej trzeźwości jest uznanie przez uzależnionego swojej bezradności wobec substancji psychoaktywnych, włączenie się w grupę wsparcia, odzyskanie dojrzałej więzi z Bogiem, szczery rozrachunek z przeszłością, zadośćuczynienie za wyrządzone krzywdy, modlitwa i medytacja oraz pełnienie woli Bożej tu i teraz.

 

3. Choroba alkoholowa a sfera duchowa

Wkraczanie na drogę uzależnień nie jest  sprawą przypadku. Przeciwnie, nadużywanie alkoholu lub sięganie po narkotyk czy inne substancje psychotropowe to skutek kierowania się filozofią doraźnej przyjemności. Wspólną cechą alkoholu, narkotyku i innych substancji psychotropowych jest to, że ułatwiają one człowiekowi życie w świecie iluzorycznych przekonań, wypaczonych wartości i pozornych więzi. Sięganie po tego rodzaju substancje jest wyrazem szukania łatwego szczęścia, które nie istnieje. Jest uleganiem iluzji, że można poprawić sobie nastrój nie zmieniając własnej sytuacji życiowej oraz nie korygując dotychczasowych zachowań. Każde uzależnienie jest dążeniem do  iluzorycznego szczęścia i pojawia się tam, gdzie brakuje szczęścia rzeczywistego.

Iluzji szczęścia i satysfakcji chwyta się człowiek wtedy, gdy w sposób bolesny (choć zwykle nieświadomy) doświadcza, że droga, jaką do tej pory kroczył, prowadzi go donikąd i gdy nie ma dość odwagi, siły lub kompetencji, by uznać ten fakt oraz by radykalnie zmienić swój sposób postępowania. Ograniczenie ludzkiej świadomości i wolności pojawia się zatem wcześniej niż  uzależnienia.  Jest natomiast rzeczą oczywistą, że wchodzenie w kolejne fazy uzależnienia w jeszcze większym zakresie ogranicza i wypacza ludzką świadomość i wewnętrzną wolność, czyli podstawy duchowości. Uzależnienie od alkoholu niszczy wolność emocjonalną, wolność intelektualną, wrażliwość moralną człowieka, jego otwarcie na sens życia, na podstawowe wartości i aspiracje. Uzależniony żyje jedynie chwilą bieżącą i ucieka wręcz od rozumienia siebie oraz własnej tajemnicy. Właśnie po to sięga po alkohol czy inne substancje psychotropowe, by zniekształcić swoją świadomość i swój kontakt z otaczającą go rzeczywistością. Sięganie po substancje psychoaktywne prowadzi zatem do ucieczki od duchowości.

Nadużywanie alkoholu przez dorosłych czy sięganie po alkohol przez dzieci i młodzież prowadzi do sytuacji, w której substancja chemiczna eliminuje i zastępuje ludzką duchowość, stając się centralnym mechanizmem kierowania życiem. Jest to mechanizm chorobliwy i kompulsywny, który prowadzi do coraz większej degradacji psychospołecznej i duchowej osoby uzależnionej. Jeśli nie nastąpi przezwyciężenie choroby, to doprowadzi ona nie tylko do zupełnego zniszczenia sfery duchowej, ale także do fizycznej śmierci człowieka uzależnionego.

Duchowość i wszelkie uzależnienia to zjawiska, które się wzajemnie wykluczają. Duchowość szuka obiektywnego, czyli całościowego i realistycznego rozumienia człowieka oraz takiej filozofii życia, która respektuje ludzką naturę i prowadzi do optymalnego rozwoju ludzkiej osoby. Tymczasem człowiek uzależniony szuka zapomnienia, karmi się subiektywnymi iluzjami i zaprzeczeniami oraz kieruje najbardziej destrukcyjną filozofią życia, czyli dążeniem do poprawy nastroju drogą inną niż modyfikowanie własnego postępowania oraz własnej sytuacji życiowej.

Duchowość opiera się na zdolności szukania obiektywnej prawdy, uzależniony nałogowo oszukuje samego siebie. Duchowość prowadzi do odkrycia i respektowania dojrzałej hierarchii wartości, uzależniony na czele wartości stawia zapewnienie sobie komfortu picia alkoholu. Duchowość prowadzi do więzi między ludźmi opartych na miłości i odpowiedzialności. Uzależniony szuka toksycznych więzi, opartych na chorobliwej „solidarności” z innymi uzależnionymi oraz na manipulowaniu wszystkimi innymi ludźmi. Duchowość prowadzi do odkrycia obecności i miłości Boga, tymczasem człowiek uzależniony chowa się przed Bogiem, boi się Go lub obarcza Go odpowiedzialnością za swoje trudności czy za krzywdy doznane od innych ludzi. Duchowość umożliwia uczenie się sztuki dojrzałego życia, tymczasem uzależniony ma najpierw problem z życiem, a w konsekwencji problem z piciem, gdyż nie nauczył się lub nauczył się a później zrezygnował z kierowania się dojrzałą filozofią życia. W konsekwencji tylko ci uzależnieni, którzy nie tylko przestają pić, ale podejmują wysiłek rozwoju duchowego, mają szansę na trwałą trzeźwość i na przezwyciężenie choroby alkoholowej. Powtórzmy raz jeszcze podstawową zasadę, iż nie ma wolności bez duchowości.

4. Rozwój duchowy warunkiem przezwyciężenia choroby alkoholowej

 

Terapia alkoholizmu może być na tyle skuteczna jedynie na tyle, na ile stwarza człowiekowi uzależnionemu szansę, by przezwyciężył zarówno mechanizmy choroby alkoholowej (uzależnienie emocjonalne od alkoholu, system iluzji i zaprzeczeń, ekstremalne skoki w przeżywaniu samego siebie, manipulowanie ludźmi z najbliższego środowiska), jak również dotychczasową naiwną postawę wobec życia. Gdyby interwencja terapeutyczna ograniczała się jedynie do przezwyciężania psychicznych mechanizmów uzależnienia, to byłaby analogiczna do interwencji lekarza, który „leczy” gorączkę u pacjenta, ale nie próbuje usuwać jej przyczyn. Nie stawia sobie nawet pytania o źródło gorączki. Terapia, która ogranicza się do przezwyciężania konsekwencji nadużywania alkoholu, stawia pacjenta w punkcie wyjścia, a zatem w sytuacji, w której zaczął on nadużywać alkoholu mimo, że wtedy nie był jeszcze od niego uzależniony! Tymczasem chodzi o to, aby pomagać uzależnionemu, by nie pił alkoholu nie dlatego, że nie potrafi kontrolować tego procesu, lecz dlatego, iż nie potrzebuje już „pomocy” alkoholu, aby radzić sobie ze swoim życiem i trudnościami. Osiągnięcie takiego stanu nie jest możliwe bez rozwoju duchowego.

W Stanach Zjednoczonych, gdzie profesjonalna terapia alkoholowa ma najdłuższe tradycje i zarazem najlepsze wskaźniki skuteczności, pomoc w sferze duchowej jest istotnym elementem interwencji terapeutycznej. Tak właśnie funkcjonuje znany ośrodek w Hazelden czy inne ośrodki terapeutyczne, nawiązujące do modelu Minessota. W 1991 r. poznałem osobiście pracę ośrodka w Ashley koło Baltimore oraz Guest House koło Detroit, gdzie nacisk na rozwój duchowy uzależnionego jest jeszcze większy, a efekty skuteczności terapii przekraczają 80%. W żadnym amerykańskim ośrodku terapeutycznym nie jest wyobrażalne, by w zespole terapeutów nie było doradcy duchowego. Również wśród większości polskich specjalistów w dziedzinie terapii uzależnień istnieje zgoda co do tego, że pomoc terapeutyczna powinna obejmować sferę duchową pacjenta i przemianę jego filozofii życia. W praktyce jednak jest na ogół znacznie lepiej zaprogramowana i realizowana interwencja w wymiarze psychologicznym niż duchowym. Sądzę, że istnieją dwie główne przyczyny tego zjawiska. Pierwszą przyczyną jest niewielka jeszcze ilość specjalistów — świeckich i duchownych — przygotowanych do pełnienia funkcji doradców duchowych w terapii uzależnień. Drugą przyczyną jest naiwne rozumienie ludzkiej duchowości.

Niedawno jedna z terapeutek uzależnień zwróciła się do mnie z prośbą o ocenę przygotowanych przez nią konspektów zajęć z pacjentami z zakresu rozwoju duchowego. Okazało się, że wśród zaproponowanych tematów nie było... niczego z duchowości! Konspekty dotyczyły ćwiczeń relaksacyjnych, słuchania muzyki i analizowania dzieł sztuki, koncentracji, technik medytacji, itp. Wspomniana terapeutka myliła duchowość z rozwijaniem sprawności psychicznych czy stymulowaniem wrażliwości estetycznej. Przed tego typu błędami stanowczo przestrzega jeden ze znanych terapeutów amerykańskich wyjaśniając, że „ktoś mógłby nauczyć mnie techniki medytacyjnej lub sposobu modlitwy, dzięki którym potrafiłbym łagodzić niektóre objawy mego uzależnienia od stresu. Fakt, że technika ta należy do tradycji duchowej, nie czyni jej dla mnie duchową. Staje się ona prawdziwie duchowa dopiero wówczas, kiedy moje wysiłki prowadzą do miłości, a nie tylko mają na celu obniżenie ciśnienia krwi lub kwasoty żołądka” (May G., Uzależnienie i łaska. Miłość, duchowość, uwolnienie, Media Rodzina of Poznań, 1995, s.187).

Duchowość zaczyna się zatem dopiero wtedy, gdy człowiek zastanawia się nad własną tajemnicą. Istotą duchowości jest pytanie o to, kim jest człowiek oraz w jaki sposób może uszanować i rozwinąć własną naturę. Rozwój duchowy to szukanie coraz bardziej pogłębionych i prawdziwych odpowiedzi na to pytanie. Dojrzała duchowość staje się centralnym systemem kierowania życiem, który chroni człowieka przed dyktaturą jakiejś części ludzkiej rzeczywistości, np. przed dyktaturą ciała, emocji czy subiektywnych przekonań. A także przed dyktaturą presji zewnętrznych: grup nacisku, mody, obyczajowości, środków przekazu, reklam. Natomiast brak duchowości prowadzi do różnych form uzależnień i zniewoleń. Człowiek pozbawiony duchowości jest człowiekiem naiwnym i/lub bezmyślnym. Nie jest on w stanie w sposób wolny i świadomy kierować własnym życiem właśnie dlatego, że nie wie, kim jest i po co żyje. Uzależnienie to zniekształcenie i zawężenie pragnień. Rozwój duchowy to przemienienie i odzyskanie pragnień. To nowy stan świadomości i istnienia. Człowiek staje się wtedy zdolny robić, odczuwać i wierzyć w to, czego poprzednio nie potrafił.

Człowiek o minimalnym choćby stopniu rozwoju duchowego rozumie, że stoi w obliczu alternatywy: albo dąży do osiągnięcia trudnego szczęścia przez miłość, prawdę i odpowiedzialność, albo popadnie w łatwe nieszczęście przez uzależnienie się od jakiejś sfery własnej rzeczywistości i dążenie do chwilowej przyjemności. Odkrycie faktu, że nie można być szczęśliwym wtedy, gdy respektuje się jakąś cząstkę siebie kosztem pozostałych wymiarów i aspiracji człowieka oraz że nie istnieje na tej ziemi łatwe szczęście, jest zatem minimum w rozwoju duchowym. Ktoś, kto nie odkrywa tych dwóch elementarnych prawd, zupełnie nie rozumie samego siebie i nie ma szans, by w sposób odpowiedzialny pokierować własnym życiem.

W obliczu powyższych zasad jest możliwe precyzyjne określenie zadań, spoczywających na doradcy duchowym w ramach terapii uzależnień i grup wsparcia dla ludzi uzależnionych. Pierwszym zadaniem jest pomaganie uzależnionemu, by sobie uświadomił, iż nadużywanie alkoholu, które doprowadziło do pojawienia się choroby alkoholowej, nie było sprawą przypadku, lecz wynikało z błędnej postawy wobec życia: z postawienia na czele hierarchii wartości dążenia do chwilowej przyjemności kosztem miłości, wolności i odpowiedzialności. Z tego powodu abstynencja od alkoholu jest jedynie punktem wyjścia, ale nie punktem dojścia w procesie odzyskiwania trwałej trzeźwości. Punktem dojścia natomiast jest nowa postawa uzależnionego wobec siebie i świata zewnętrznego, czyli zdolność do realizowania trudnego szczęścia.

Drugim zadaniem doradcy duchowego jest pomaganie uzależnionemu, by odkrył, iż tylko w sferze duchowej jest możliwe nauczenie się dojrzałej postawy wobec życia. Człowiek cielesny, a zatem ktoś, kto w zawężony sposób widzi i doświadcza samego siebie, nie jest w stanie wyjść poza logikę ciała i emocji, czyli poza logikę „najgłośniejszych” sfer w człowieku, a taka sytuacja z definicji prowadzi do uzależnień. Tylko człowiek dojrzały duchowo może wiedzieć kim jest i w jaki sposób powinien pokierować swoim życiem. I tutaj dochodzimy do najtrudniejszego zadania doradcy duchowego. Zadaniem tym jest takie towarzyszenie uzależnionemu, aby lepiej zrozumiał on samego siebie i aby uczył się dojrzalszej postawy wobec siebie, ludzi i życia. W sposób szczególny chodzi tu o nauczenie się nowej postawy wobec ciała, myślenia i emocji, a także o osiągnięcie dojrzałości w sferze moralnej, religijnej i społecznej. Przypatrzmy się bliżej tym zagadnieniom.

Rozwój duchowy umożliwia, po pierwsze, uczenie się nowej postawy wobec własnej cielesności. Ciało jest z reguły najsilniej odczuwaną sferą ludzkiej rzeczywistości i dąży do podporządkowania sobie całego człowieka. Ten, kto utożsamia się jedynie czy głównie ze swoim ciałem, staje się niewolnikiem ciała i kieruje się logiką ciała. Prowadzi to do konfliktu danego człowieka z samym sobą i z innymi ludźmi oraz do bolesnych napięć psychicznych i moralnych. W konsekwencji grozi popadnięcie w drugą skrajność, która oznacza ucieczkę od ciała, bunt i wstręt wobec ciała. Zarówno redukowanie samego siebie do własnej cielesności jak i ucieczka od ciała to zaburzone postawy, które prowadzą do cierpienia i uzależnień. Tylko człowiek duchowy może odkryć, iż sensem jego ciała nie jest kierowanie się lenistwem, wygodnictwem czy popędami, lecz wyrażanie miłości poprzez fizyczną obecność, ofiarną pracowitość i roztropną czułość. Człowiek duchowy rozumie, że potrzebuje ciała, aby kochać miłością widzialną, wcieloną w obecność, czułość i pracowitość, dostosowaną do potrzeb drugiego człowieka oraz do rodzaju więzi międzyludzkich. Dojrzała postawa wobec cielesności to troska o zdrowie i zaspokojenie słusznych potrzeb fizycznych, ale jednocześnie to zdolność do dyscypliny i do stawiania sobie takich wymagań, aby być panem a nie sługą własnego ciała.

Po drugie, rozwój duchowy umożliwia zajęcie dojrzałej postawy wobec własnego myślenia. Rolą doradcy duchowego jest najpierw demaskowanie typowych zagrożeń w tym względzie. Zagrożenia wynikają z faktu, że człowiek dysponuje niemal całkowitą władzą nad swoim myśleniem. Może wmówić sobie wszystko to, w co chce uwierzyć. Może wprowadzić się w świat absurdalnych przekonań, chorej subiektywności, toksycznych fikcji, w patologiczny system iluzji i zaprzeczeń, byle tylko negować lub „usprawiedliwiać” dotychczasowe błędy oraz unikać stawiania sobie wymagań na przyszłość. Choroba alkoholowa prowadzi do ucieczki od rzeczywistości. Natomiast człowiek dojrzały duchowo potrafi używać swojego umysłu po to, aby obserwować otaczającą go rzeczywistość, wyciągać z niej logiczne wnioski i dzięki temu żyć w świecie faktów, a nie fikcji. Człowiek duchowy ma rację w postępowaniu. Człowiek cielesny ma „rację” w subiektywnych iluzjach. Rolą doradcy duchowego jest pomaganie uzależnionemu, by nauczył się w nowy sposób posługiwać własnym umysłem: by logicznie analizował otaczającą go rzeczywistość i szukał prawdy, która wyzwala, a nie miłych złudzeń, które zamykają w psychicznym więzieniu i prowadzą do różnych form zniewolenia.

Kolejnym zadaniem doradcy duchowego jest pomaganie uzależnionemu, by zajął dojrzałą postawę wobec własnych emocji. Człowiek pozbawiony duchowości ma tendencję, by koncentrować się na emocjach, które — podobnie jak ciało — kierują się logiką doraźnej przyjemności oraz ucieczki od bolesnych przeżyć. Grożą wtedy dwie skrajne postawy: ucieczka od bolesnych emocji lub poddawanie się takim emocjom. Obie te postawy prowadzą do kryzysu życia. W pierwszym przypadku człowiek nie wyciąga wniosków z bolesnych sygnałów emocjonalnych, nie koryguje swego życia i postępowania, a jednocześnie wchodzi na drogę uzależnień od substancji, które chemicznie modyfikują jego nastroje. W drugim przypadku dana osoba nie jest w stanie kierować się miłością i odpowiedzialnością, a jednocześnie łatwo poddaje się rozpaczy. Tylko w sferze duchowej może człowiek odkryć, że emocje to cenne informacje o jego sytuacji życiowej. To informacje, w które powinien się wsłuchiwać, ale którymi nie powinien się kierować. Bolesne emocje nie wiedzą przecież ani tego, co sygnalizują, ani w jaki sposób pokonać daną trudność życiową. To może wiedzieć tylko człowiek. Emocje powinny być jedynie punktem wyjścia w refleksji danej osoby nad własnym życiem. Natomiast działanie powinno opierać się na miłości i odpowiedzialności, a nie na nastrojach. Zadaniem doradcy duchowego jest pomaganie uzależnionemu, by był w dobrym kontakcie z własnymi emocjami, lecz by się nimi nie kierował. A także, by odkrył, że sensem życia nie jest szukanie dobrego nastroju, lecz uczenie się odpowiedzialnego postępowania. Trwała radość nie jest bowiem osiągalna wprost. Jest konsekwencją dojrzałej postawy życiowej.

Równie ważnym zadaniem doradcy duchowego jest pomaganie uzależnionemu, by uczył się dojrzałej wrażliwości moralnej. Człowiek pozbawiony duchowości nie jest w stanie prawidłowo ocenić własnych zachowań. Zwykle nie rozumie ani sensu, ani potrzeby troski o sferę moralną. Czasami cierpi z kolei na tak zniekształcone poczucie winy, że lęka się własnej świadomości moralnej. Rolą doradcy duchowego jest pomaganie uzależnionemu, by odkrył, iż potrzeba wrażliwości moralnej wynika z faktu, że człowiek jest kimś jedynym na tej ziemi, kto potrafi skrzywdzić, a nawet zniszczyć samego siebie. Moralność to rodzaj inteligencji praktycznej. To zdolność obserwacji własnego życia i życia innych ludzi po to, by odróżniać zachowania, które rozwijają człowieka od zachowań, które mu szkodzą a nawet go niszczą, prowadząc do uzależnień, chorób psychicznych, stanów samobójczych czy bolesnych konfliktów. Moralność chroni zatem człowieka przed nim samym: przed jego słabością i naiwnością.

Istotnym zadaniem doradcy duchowego jest pomaganie uzależnionemu w dojrzałym rozliczeniu się z przeszłością. W tym celu konieczne jest precyzyjne wyjaśnienie podstawowych pojęć, takich jak: krzywda, wina, grzech, odpowiedzialność, zadośćuczynienie. Krzywdą są wszelkie zachowania, które wyrządzają szkodę danemu człowiekowi lub innym ludziom. Wina pojawia się wtedy, gdy człowiek wyrządza krzywdę sobie lub innym w sposób świadomy i dobrowolny. Jeśli jego świadomość i/lub wolność jest z jakichś względów ograniczona (np. na skutek uzależnienia), to w takim samym stopniu ograniczona jest jego wina i odpowiedzialność moralna. Grzech to przeżywanie popełnionego zła w obliczu Boga, który kocha grzesznika i który zaprasza go do nawrócenia, czyli życia w miłości i świętości. Zadośćuczynienie to naprawienie — na ile to możliwe — wyrządzonych szkód, niezależnie od stopnia winy moralnej z tym związanej. Krzywda pozostaje bowiem realną krzywdą także wtedy, gdy ktoś wyrządził ją nieświadomie lub niedobrowolnie. Jedną skrajnością jest zatem naiwne usprawiedliwianie siebie („wszystko, co zrobiłem złego, to skutek mojej choroby, a zatem nie muszę naprawiać krzywd”), a drugą skrajnością jest patologiczne poczucie winy („wszystko, co złego zrobiłem w czynnej fazie choroby alkoholowej, jest moją straszną winą moralną i grzechem”).

Rozwój duchowy ułatwia wejście w sferę religijną. Duchowość umożliwia bowiem osiągnięcie mądrości życiowej oraz nabywanie dojrzałej sztuki życia. Wprowadza zatem w te umiejętności, które są związane z dojrzałością religijną. Religijność jest dopełnieniem rozwoju duchowego. Jednocześnie jest źródłem siły potrzebnej do realizacji odkrytych zasad duchowych. Symptomatyczny w tym względzie jest XI krok z programu AA, który wyraża dążenie człowieka uzależnionego do coraz doskonalszej więzi z Bogiem, aby móc poznawać i wypełniać Jego wolę. Rozpoczynając terapię, uzależniony przeżywa kryzys więzi ze wszystkimi: z samym sobą, z innymi ludźmi i z Bogiem. Boi się Boga i nie chce o Nim pamiętać, albo ma do Niego pretensje. Bywa i tak, że alkoholik wyrabia sobie skrajnie wypaczony, karykaturalny obraz Boga, sądząc, że jest On okrutnym sędzią, karzącym srogo i natychmiast, albo naiwnym kolegą, który łatwo przebacza i wszystko toleruje.

Zadaniem doradcy duchowego jest dyskretne towarzyszenie uzależnionemu w osiągnięciu dojrzałości religijnej. Istotą religijności jest przyjaźń z Bogiem, który jest mądrą, wychowującą miłością, a najważniejszym sprawdzianem dojrzałej religijności jest uczenie się takiej właśnie miłości. Dojrzała religijność to nie ucieczka od życia czy zastępowanie życia praktykami religijnymi, lecz to sztuka życia w dojrzałej miłości. Taka miłość nie jest uczuciem, chociaż uczucia zawsze towarzyszą tym, którzy kochają. Ale są to różne uczucia: od wielkiej radości do bolesnych niepokojów, w zależności od tego, co dzieje się z osobą, którą kochamy. Jednym błędem jest zatem redukowanie miłości do uczuć, a błędem drugim jest redukowanie bogactwa uczuć, towarzyszących miłości, jedynie do tak zwanych uczuć „pięknych”. Dojrzała miłość jest decyzją i postawą troski o czyjeś dobro. Miłość to konkretne słowa i czyny, które pomagają danej osobie, by stawała się najpiękniejszą wersją samej siebie. Dojrzale kochający człowiek potrafi dobierać słowa i czyny miłości dostosowane do sytuacji danej osoby. Natomiast człowiek, który kieruje się emocjami a nie miłością, będzie naiwny lub okrutny. Tymczasem ktoś mądrze (trzeźwiejący alkoholicy mówią o „twardej” miłości) nie cofa miłości nawet wobec tych, którzy bardzo błądzą, ale też nie przeszkadza błądzącym ponosić naturalnych konsekwencji ich własnych błędów! Takiej właśnie miłości uczy Chrystus w przypowieści o marnotrawnym synu, który dzięki mądrej postawie ojca zastanawia się nad swoim życiem i staje się synem powracającym. Ojciec bowiem nie cofnął miłości wobec błądzącego syna, ale też nie przeszkadzał mu cierpieć, czyli nie próbował chronić go przed konsekwencjami popełnianych przez syna błędów.

Ostatecznym sprawdzianem rozwoju duchowego jest zatem uczenie się dojrzałej miłości wobec Boga, wobec ludzi i wobec samego siebie. Miłość jest podstawową wartością, „tlenem” ludzkiego życia oraz warunkiem rozwoju i osiągnięcia trwałej radości. Jednocześnie miłość stwarza najlepszą ochronę dla ludzkiej wolności. Uczenie się tego typu dojrzałej, kompetentnej miłości to zadanie na całe życie. Z tego właśnie względu istotnym zadaniem doradcy duchowego jest przygotowanie osoby uzależnionej do kontaktu z ruchami samopomocy (grupy AA i Kluby Abstynenta), z duszpasterzami i wspólnotą wierzących, a więc ze środowiskami, w których pacjenci będą mogli kontynuować swój rozwój duchowy i religijny oraz będą mieli szansę mądrze czuwać nad własną wolnością i miłością.

Przygotowanie doradców duchowych, którzy w sposób kompetentny podejmą się przedstawionych wyżej zadań, nie jest sprawą prostą. Wymagany jest tu najpierw ich osobisty rozwój duchowy, który umożliwia doradcy zajęcie dojrzałej postawy wobec własnego życia. W rozwoju duchowym potrzebni są bowiem mistrzowie, a nie jedynie nauczyciele, którzy pouczają czy upominają. Po drugie, skoro duchowość to zdolność realistycznego rozumienia tajemnicy człowieka, i to całego człowieka, to szkolenie doradców duchowych musi obejmować szeroki zakres wiedzy z zakresu nauk o człowieku: z antropologii, filozofii, teologii, etyki, psychologii, a także z duchowości. Z tego względu najłatwiej przygotować do pełnienia tej funkcji osoby duchowne. Z jednej strony mają one bowiem przygotowanie zawodowe z zakresu podstawowych nauk o człowieku, a z drugiej strony cieszą się zwykle naturalnym zaufaniem, które jest bardzo cenne w towarzyszeniu duchowym. Zatrudnienie kapłana w roli doradcy duchowego wymaga jednak, by przeszedł on wcześniej odpowiednie szkolenie z zakresu psychologii uzależnień oraz by szczegółowo poznał mechanizmy choroby alkoholowej. Dobrym doradcą duchowym może być ksiądz, który jest trzeźwym alkoholikiem, jeśli ma długoletni okres abstynencji oraz specjalistyczne przygotowanie z zakresu terapii uzależnień.

 

Zakończenie

Żyjemy w czasach, w których dążeniu do dobrobytu materialnego nie towarzyszy równie silna aspiracja do osiągnięcia dobrobytu duchowego. W konsekwencji wielu ludzi dąży do tego, by więcej mieć zamiast do tego, by bardziej być, czyli by dojrzalej rozumieć i mocniej j kochać. W tej sytuacji koniecznym warunkiem skutecznej profilaktyki oraz terapii uzależnień jest promowanie dojrzałości duchowej, która umożliwia człowiekowi zrozumienie samego siebie oraz kierowanie się w życiu tym, co wartościowsze a nie tym, co łatwiejsze czy co czyni tak zwana większość społeczeństwa.

Bibliografia

W. Brezinka, Erziehung in einer wertunsicheren Gesellschaft, Basel 1993

A. Cencini, Il mondo dei desideri, Milano 1998

M. Dziewiecki, Cielesność, płciowość, seksualność, Kielce 2000

M. Dziewiecki, Doradcy duchowi w terapii alkoholików, w: Terapia uzależnienia i współuzależnienia, nr 3/1998, s. 4-7

M. Dziewiecki, Doradcy duchowi w terapii współuzależnienia, w: Terapia uzależnienia i współuzależnienia, nr 3/1999, s. 14-18

M. Dziewiecki, Integralna profilaktyka uzależnień w szkole, Kraków 2003

M. Dziewiecki, Jak wygrać życie?, Częstochowa 2002

M. Dziewiecki, Komunikacja wychowawcza, Kraków 2004

M. Dziewiecki, Miłość pozostaje, Częstochowa 2001

M. Dziewiecki, Miłość przemienia, Częstochowa 2002

M. Dziewiecki (red.), Nowe przesłanie nadziei, Warszawa 2000

M. Dziewiecki, Nowoczesna profilaktyka uzależnień, Kielce 2000

M. Dziewiecki, Rozwój duchowy jako warunek trwałej trzeźwości w sytuacji choroby alkoholowej, w: Postępy Psychiatrii i Neurologii, nr 3/1992, s. 177 — 190

M. Dziewiecki, Wychowanie w dobie ponowoczesności, Kielce 2003

Z. Gaś, Profilaktyka w szkole, Warszawa 1997

W. Kilpatrick, Psychologiczne uwiedzenie, Poznań 1997

J.C. Martin, Chalk Talks on Alcohol, Harper and Row, San Francisco 1989

G. May, Uzależnienie i łaska. Miłość, duchowość, uwolnienie, Poznań, 1995

J. Mellibruda, Tajemnice ETOH, Warszawa 1993

B. Woronowicz, Alkoholizm jako choroba, Warszawa 1994

Nota o autorze

ks. Marek Dziewiecki, dr psychologii, adiunkt Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, specjalista w dziedzinie profilaktyki i terapii uzależnień, wykładowca na podyplomowych studiach z profilaktyki uzależnień (UKSW, Uniwersytet Łódzki) współpracownik Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, ekspert przedmiotu „Wychowanie do życia w rodzinie”, dyrektor telefonu zaufania Diecezji Radomskiej „Linia Braterskich Serc”, autor kilkunastu książek z zakresu teologii pastoralnej, psychologii wychowania i pedagogiki.

opr. mg/mg




%
Kwota
Zgadzam się na przetwarzanie moich danych osobowych w celu realizacji daru
Możesz także dokonać wpłaty dowolnej kwoty na konto Fundacji: 65 1240 2034 1111 0000 0306 7501, Pekao SA XIII O/Warszawa
z dopiskiem: "Darowizna na działalność Fundacji - Moje 10 zł."




 wyślij znajomym

Zobacz także:
Rafał Porzeziński, Łukasz Kaźmierczak, Dwanaście kroków po ruchomych schodach
Janusz Sukiennik, Oni pierwsi dali radę!
Krzysztof Pawlina, Fast food dla duszy
Justyna Kapłańska, Na półmetku
Anna Mościonek, Przemysław Śliwiński, Misja Gabriela i Instytut Św. Gabriela — włoski święty wzorem dla polskiej młodzieży
Papież Franciszek, Kto rozgrzewa nasze serce
Justyna Kapłańska, Jan Chrzciciel - bohater Adwentu (I). Jan na pustyni
Justyna Kapłańska, Jak postanawiać, żeby postanowić?
Rafał, Ostrzenie siekiery
Michał Bondyra, Wybaczyć "pijany" czas
Komentarze internautów:

zabić inne poglądy spalić na stosie (misiek, 2006-02-27 00:01:54)
 Oto sposób...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

choroba alkoholowa (ataner, 2005-03-03 14:16:17)
 mam problem...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

Program AA-programem duchowym (Antoni Gardias, 2004-08-08 12:15:50)
 Artykuł...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

     picie (gabi, 2005-03-14 00:17:00)
 Mam 24 lata moj...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

Choroba alkoholowa (Frog, 2004-07-18 05:51:25)
 Chyle czolo przed...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

     choroba alkoholowa (ewa , 2004-08-05 21:28:36)
 Tak ja tak mysle ale...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

        choroba alkoholowa (ataner, 2005-03-03 14:12:26)
 pani ewo!prosze...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

Benedykt XVI | Biblioteka audio i wideo | Czytelnia | Dane nt. Kościoła | Edukacja Ekonomiczna | Felietony, komentarze | Filozofia | Galeria zdjęć | Inne nauki |
Europa, Polska, Kościół | Internet i komputery | Jan Paweł II | Katalog adresów | Katechetom i duszpasterzom | Kultura | Księgarnia religijna | Liturgia - na dziś i na niedziele | Mapa serwisu | Msze św. - gdzie, kiedy? | Nauczanie | Noclegi w Polsce | Noclegi, hotele w Polsce | Nowości na naszych stronach | Papież Franciszek | Pielgrzymki piesze - ePielgrzymka | Rekolekcje | Rodzina | Sekty | Serwis informacyjny | Słownik | Sonda | Święci patroni | Szukaj | Tapety i dzwonki religijne | Teologia | Twój głos w dyskusji | Varia | Życie Kościoła