słodki cukiereczek
Strona główna Opoki | Liturgia na dziś | Baza Mszy św. | Porozmawiajmy o wierze | Życie Kościoła | Jan Paweł II | Dołącz do grona darczyńców

Opoka jest przydatna? Wpłać darowiznę
Zapraszamy do czytelni Według autorów Według dziedzin Według tematów Wyszukaj Na zakupy!





Audiobooki w odcinkach





 


Grzegorz Kubies

BOŻE NARODZENIE, U ŹRÓDEŁ KOLĘD

(Przegląd Powszechny 1/ 977/ styczeń 2003)



 

Puer natus est nobis

et Filius datus est nobis :

cuius imperium super humerum

eius, et vocabitur nomen

eius magni consilii Angelus

(Introitus na Boże Narodzenie)

 

Boże Narodzenie zajmuje wśród świąt chrześcijańskich pozycję niezwykłą. Stanowi misterium radości, w którym krzyżują się dwie przestrzenie ludzka — przyrodzona i boska — nadprzyrodzona. Doskonale tajemnicę wcielenia, która dokonała się ponad 2000 lat temu oddaje św. Jan (1, 14): „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas. I oglądaliśmy Jego chwałę, chwałę, jaką Jednorodzony otrzymuje od Ojca, pełen łaski i prawdy”. Szczególnym wyrazem radości towarzyszącej Nativitas Domini jest bogata i różnorodna twórczość literacka, teatralna, malarska i muzyczna. Święto inspiruje od wieków artystów różnych wyznań chrześcijańskich, czego dowodem są komponowane na tą uroczystość hymny, motety, kantaty, msze, nieszpory, pastorelle oraz najliczniejsza grupa — kolędy i pastorałki.

Świadectwo Biblii

Pojawienie się w ziemskiej rzeczywistości w 7/6 r. p.n.e. Jezusa zapowiada w słynnym proroctwie wielki mędrzec starotestamentowy Izajasz (7, 14): „Oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel”. Wybór miejsca Narodzin — Betlejem nie był podyktowany tylko rozkazem cesarza Augusta (63 p.n.e. — 14 r. n.e.), który polecił przeprowadzić spis ludności (mieszkańcy wśród nich brzemienna Maryja mieli się udać do swoich miast rodowych), ale miał związek z innym proroctwem. Żyjący w tym samym czasie co Izajasz, prorok Micheasz ogłasza (5, 1): „A ty, Betlejem Efrata, najmniejsze jesteś wśród plemion judzkich! Z ciebie mi wyjdzie Ten, który będzie władał w Izraelu, a pochodzenie Jego od początku, od dni wieczności”. Także następny fragment jego wypowiedzi (5, 2), będący aluzją do słów Izajasza (7, 14) dotyczy wydarzeń betlejemskich: „Przeto [Pan] wyda ich aż do czasu, kiedy porodzi mająca porodzić...” Mające narodzić się Dziecię ma otrzymać imię Jezus, takie polecenie dostał we śnie od anioła Józef (Mt 1, 19-21).

W Nowym Testamencie po raz pierwszy o narodzeniu Jezusa wspomina jeszcze bardzo oszczędnie autor pierwszej Ewangelii — św. Mateusz (2, 1-2): „Gdy zaś Jezus narodził się w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda, oto Mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali <<Gdzie jest nowo narodzony król żydowski?>>...”. W rozwoju pieśni bożonarodzeniowej, twórczości literackiej, dramatycznej i malarstwa znacząca jest jego relacja z pokłonu Magów i ofiarowanych przez nich darów — złota, kadzidła i mirry. Także motyw prowadzącej gwiazdy na Wschodzie, spotkanie Magów z Herodem i opis rzezi niewiniątek odegrają istotną rolę.

Dużo szerszą i bogatszą relację zawarł autor trzeciej Ewangelii synoptycznej św. Łukasz. Po opisaniu faktów poprzedzających Narodziny (1, 1-80) opowiada o betlejemskiej nocy (2, 6-7): „Kiedy tam przebywali, nadszedł dla Maryi czas rozwiązania. Porodziła swego pierworodnego Syna, owinęła go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie”. Istotne znaczenie mają opis Narodzin w żłóbku, Niemowlęcia w pieluszkach, pasterzy przybywających do miejsca Narodzin i słowa wypowiadane przez zastępy aniołów (2, 14): „Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Jego upodobania” Wydaje się, że można anielskie powitanie uznać za „protokolędę”, która wykształci się dopiero w średniowieczu. Choć św. Łukasz nie wspomina o Magach, to opisuje inne wydarzenia nieobecne w relacji św. Mateusza, ważkie w rozwoju głównie gatunków i form dramatyczno-literackich i malarskich, mianowicie Zwiastowanie, Nawiedzenie Maryi i narodziny Jana Chrzciciela.

Świadectwo literatury apokryficznej

Apokryfy Nowego Testamentu stanowią bogate źródła do poznania religijności i duchowości ludowej. W pismach, które powstawały nawet w XIX w. największe znaczenie posiadają te z okresu od II do VI w., rzucają bowiem światło na poznanie genezy ewangelii synoptycznych oraz stanowią literaturę uzupełniającą oszczędnie relacjonowane „kanoniczne” wydarzenia towarzyszące narodzinom, życiu i śmierci Jezusa oraz innych postaci Nowego Testamentu. To z nich będzie czerpać bogata twórczość ludowa i artystyczna. Wśród apokryfów wzmiankujących fakt Narodzin najważniejsze miejsce zajmują Protoewangelia Jakuba (II/III w.) oraz Ewangelia Pseudo-Mateusza (VI w.). Tekst Protoewangelii Jakuba odznacza się dużymi walorami artystycznymi i teologicznymi, wywarł też znaczący wpływ na kulturę europejską. Zawiera także wszystkie konwencjonalne motywy charakterystyczne dla pism apokryficznych. Pytanie akuszerki „A kimże jest ta, która urodziła w jaskini?” (XIX 1) potwierdza szczególne miejsce Narodzin. Świadectwa pozabiblijne potwierdzają istnienie grot, w których Judeochrześcijanie sprawowali kult. Autor apokryfu wspomina dodatkowo o Magach, których do betlejemskiej groty wiodła gwiazda (XXI 1-3).

Ewangelia Pseudo-Mateusza znana była w Europie co najmniej od X w. Autor zaświadcza, że Jezus po przyjściu na świat w grocie betlejemskiej, został przeniesiony przez Maryję do żłóbka znajdującego się w stajni, gdzie wół i osioł oddali mu pokłon. W tekście pojawiają się 2 akuszerki. W dniu Narodzin przybyli aniołowie i wielbili Dzieciątko słowami, identycznymi z pozdrowieniem znanym z Ewangelii św. Łukasza (XIII 2 -XIV). Szczególnie informacje o zwierzętach i akuszerkach zostaną w pełni wykorzystane w późniejszej twórczości. Apokryf informuje, że Mędrcy ze Wschodu przybyli dopiero po dwóch latach, podobnie jak u św. Mateusza prowadziła ich gwiazda. Oprócz znanych z Ewangelii św. Łukasza trzech darów przynieśli jeszcze jeden - złote monety (XVI 1). W obu tekstach autorzy opisują Zwiastowanie (odpowiednio XI 1-3 i IX 1-2).

O wiele bardziej mistyczny i faktograficznie „ciekawszy” opis Narodzin zawiera powstała w średniowieczu Ewangelia Gruzińska, czytamy w niej: „Wcielenie Chrystusa przez dziewicę Maryję w Betlejem w pieczarze dokonało się w roku 5300 od wygnania Adama z raju...” (VIII). Poza tym, co wiemy z dwóch poprzednich apokryfów autor twierdzi, że gwiazda, która była widoczna tylko w Indiach podobna była do księżyca w pełni. Na księżycu siedziała 11 letnia panna przypominająca słońce z właśnie narodzonym dzieckiem (IX). Podaje imiona i pochodzenie trzech Króli — Melkhi jest Hindusem, Gaspar Persem a Baltazar Etiopczykiem. Wręcz bajeczny jest opis orszaków królewskich, każdy z nich przybył z czterema tysiącami księży i ludu, czyli łącznie 24 tysiące osób stawiło się w Betlejem! (IX). Oprócz tradycyjnych trzech darów przynieśli dodatkowo szatę. Królowie złożyli hołd i zagrali na instrumentach muzycznych, na zurnah i nagharach (XIV).

Opis niezwykłych zjawisk w dniu Narodzin zawiera także Ewangelia Dzieciństwa Ormiańska, wchłaniająca wiele elementów m.in. z Protoewangelii Jakuba i Ewangelii Dzieciństwa Arabskiej. Jej autor twierdzi, że w dniu Narodzin otwarła się kopuła nieba, widoczne były promienie, opary i silne światło. Pojawili się aniołowie i inne istoty i duchy niebieskie, słychać było śpiew (VIII 11). Mędrcy przynieśli dary w liczbie przewyższającej te, o których wspominają inne apokryfy i Ewangelie kanoniczne, wymieńmy je: nard, mirra, aromaty, cynamon, kadzidło, zapachy, olejki, złoto, srebro, drogie kamienie, perły, szafiry, aloes, purpurę i wstęgi lniane (XI 17).

Charakterystycznym rysem ewangelii apokryficznych są hymny wzorowane na pozdrowieniu anielskim z Ewangelii św. Łukasza (2, 14). Wiele z nich niewiele odbiega od wzorca, na uwagę zasługuje niewątpliwie hymn Salumi (Salome) z Ewangelii arabskiej Jana: „Chwała Tobie, który siedzisz po prawicy chwalebnego Ojca! Chwała Tobie, którego prowadzą Serafini! Chwała Tobie, którego tron jest na wysokości niebios, a nogi w głębokościach ziemi...” (VI 1).

W kulturze średniowiecznej Europy trwałe ślady pozostawiła twórczość inspirowana najwcześniejszymi apokryfami. W XIII w. powstała Vita beatae Virginis Mariae et Salvatoris rhithmica (utwór o życiu Maryi), w następnym stuleciu księga Meditationes vitae Christi (proweniencja franciszkańska, VII rozdział poświęcony historii narodzin Jezusa i macierzyństwu Maryi) oraz dzieło karmelity Jana z Hildesheimu (zm. 1375) Historia Trium Regum.

Wszystkie te trzy dzieła znane były w Polsce średniowiecznej, ich reminiscencje można odnaleźć w Rozmyślaniu o żywocie Pana Jezusa (utwór powstał w XV w., znany z kopii z początku XVI w.), Żywocie Wszechmogącego Syna Bożego, Pana Jezu Krysta, Stworzyciela... (Baltazar Opec 1522) i Historii Trzech Króli (Wawrzyniec z Łaska 1544).

Tradycja bożonarodzeniowa — obecność substancjalna

Już pod koniec II w. wczesnochrześcijański filozof i teolog Orygenes (ok. 185 — ok. 254) rozpoczął poszukiwania groty, w której zgodnie z Ewangelią przyszedł na świat Jezus. W 326 r. z rozkazu cesarza Konstantyna Wielkiego (274? - 337) nad Grotą Narodzin w Betlejem wzniesiono kościół Narodzenia, wkrótce świątynia stała się miejscem chętnie odwiedzanym przez pielgrzymów. Również w IV w. odnaleziono resztki betlejemskiego żłóbka i przewieziono je do Rzymu. Z polecenia papieża Liberiusza (pontyfikat 352 — 66) bezcenne relikwie umieszczono w świeżo budowanej świątyni - bazylice Liberii zwanej od V w. bazyliką S. Maria Maggiore. Wcześniej odszukano na Wschodzie rzekome ciała trzech Magów i zabalsamowane przewieziono do Mediolanu. Wspominany już papież Liberiusz zatwierdził w IV w. kult, a w 515 r. zbudowano bazylikę S. Eustorgio, w której złożono doczesne szczątki trzech mężów. Także budowa innego rzymskiego kościoła łączy się z wydarzeniami betlejemskimi. Prawdopodobnie w VII w. wzniesiono kościół S. Maria d'Aracoeli w miejscu, w którym zgodnie z legendą Sybilla miała przepowiedzieć cesarzowi Augustowi przyjście na świat Jezusa. Do dzisiaj znajduje się w tej świątyni figurka szopkowa wykonana w XV w. z drzewa oliwnego przywiezionego z ogrodu Getsemani. Dodajmy, że w akwizgrańskiej katedrze, której początki sięgają VIII w. znajdują się inne relikwie związane z Bożym Narodzeniem — suknia Maryi i pieluszki Dzieciątka.

Boże Narodzenie — geneza święta

Pierwszą udokumentowaną wzmiankę o święcie Bożego Narodzenia odnajdujemy w przechowywanym w Bibliotece Watykańskiej Chronografie z 354 r. Pod datą 25 XII 336 r. widnieje następująca notatka: VIII Calendas Ianuarii natus Christus in Bethlehem Judae. Nie wiadomo jednak od jak dawna świętowano już Nativitas Domini.

Istnieje hipoteza apologetyczno-historyczno-religijna mówiąca, że Boże Narodzenie było reakcją wczesnego Kościoła na wpisanie do oficjalnego kalendarza (25 XII 275 r.!) z polecenia cesarza Aureliana (ok. 214 — 75) pogańskiego święta — Natale Solis Invicti (narodziny boga Słońca). Taka decyzja władz kościelnych posiadała silne umotywowanie w samej Biblii, gdzie Jezus określany jest jako „Słońce sprawiedliwości (Ml 3, 20)”, „Światło na oświecenie pogan (Łk 2, 32)”, sam o Sobie mówi - „Ja jestem światłością świata (J 8, 12)”. Wyjaśnienie problemu daty 25 grudnia dostarcza również tak zwana hipoteza obliczeniowa. Jej autor L. Duchesne (1889) oparł się na dziele Statuta Hipolita Rzymskiego (ok. 170 — 235) i innym — De Pascha computus z 243 r. Przyjmując idealną synchronizację dat narodzin i śmierci typową dla ludzi doskonałych i dokonując obliczeń wyznaczył ziemski czas życia Jezusa. Konkluzja jego dociekań jest następująca: Jezus został poczęty 25 marca, narodził się 25 grudnia, i „umarł” w dzień Paschy 25 marca. Według innej hipotezy święto Nativitas Domini wprowadził Kościół po zwycięstwie cesarza Konstantyna Wielkiego nad Maksencjuszem w 312 r., lub Licyniuszem w 324 r. Dowodów pośrednich dostarczają także kazania św. Augustyna (354 — 430). W jednym z nich (Sermo 202,2) biskup Hippony zarzuca donatystom (sekta afrykańska) niechęć do świętowania Epifanii, nie wspomina nic jednak o Bożym Narodzeniu. Można jedynie przypuszczać, że święto było obchodzone u donatystów.

Liturgia święta Bożego Narodzenia

O pozycji Bożego Narodzenia świadczy bogata liturgia tego dnia wyróżniająca się uroczystymi tekstami (czytania z Ewangelii, proroctwa, psalmy, kantyki, hymny, inne) oraz specjalnie komponowanymi (do tekstów biblijnych, mszalnych - ordinarium i proprium missae) jedno i wielogłosowymi (od. IX w.) utworami muzycznymi, niejednokrotnie oznaczanymi w manuskryptach jako sollemne. Już w V w. zaczęto odprawiać dwie msze — mszę w dzień (missa in die) i mszę w nocy (missa in nocte). Msza w dzień posiada najdłuższą historię, na początku sprawowana w bazylice św. Piotra, a od papieża Grzegorza VII (pontyfikat 1073 — 85) w bazylice S. Maria Maggiore. Mszę sprawował papież ok. 9 rano, w nabożeństwie wykorzystywano perykopę z Ewangelii św. Jana (1, 1- 14). Zwyczaj celebrowania mszy w nocy w Rzymie (w Polsce Pasterka) wprowadzono na wzór mszy nocnej z wigilii paschalnej, jednocześnie wzorem była Msza odprawiana o tej właśnie porze w Betlejem. Mszę odprawiano w bocznej kaplicy bazyliki S. Maria Maggiore, w której znajdowała się imitacja Groty Narodzin. Msza w nocy była z tego powodu określana jako missa ad praesepe. Obecność relikwii żłobka sprawiała, że rzymska bazylika była niejako „drugim” Betlejem. W VI w. wprowadzono mszę o świcie (missa in aurora). Początkowo była sprawowana przez papieża (lub jego delegata) w dniu 25 grudnia ku czci św. Anastazji z Sirmium na dworze namiestnika bizantyjskiego na wzgórzu Palatyńskim. Później msza otrzymała bożonarodzeniowy charakter. Zwyczaj sprawowania trzech mszy 25 grudnia przyjął się dopiero pod koniec VII w. Co najmniej od IX w. msze obecne były w świadomości jako symbol potrójnych narodzin Jezusa - z Trójcy Świętej, z Maryi i mistyczne w duszach ludzkich. W zreformowanej zgodnie z postanowieniami Soboru Watykańskiego II (1962 — 65) liturgii Bożego Narodzenia trzy msze funkcjonują do dzisiaj. Uroczystość Nativitas Domini już od IV w. zaczęła obejmować coraz więcej dni, wspominano św. Szczepana, św. Jana, Młodzianków a na Wschodzie św. Piotra i Pawła. Oktawę święto otrzymało w VII w.

Również Liturgia Godzin (Officium divinum) sprawowana w dzień Narodzenia Pańskiego została wyróżniona z pośród innych. W Rzymie już w IX w. istniały dwa oficja obejmujące matutinum i laudes. Tradycja przedtrydencka (Sobór 1545 — 63) zaświadcza o wielu uroczystych formach bożonarodzeniowego officium, w którym śpiew czerpiący w głównej mierze z bogactwa Psałterza odgrywał znaczącą rolę.

Początki bożonarodzeniowej twórczości dramatycznej

Wydarzenia betlejemskiej nocy obecne były w świadomości ludzi średniowiecza nie tylko przez świadectwo biblijne i obrzędy liturgiczne, ale także przez apokryfy Nowego Testamentu i namacalne dowody — relikwie. Oficjalny kult mieszał się z legendami, opowieściami znajdując ujście w twórczości zarówno ludowej jak i profesjonalnej. Niezwykle ciekawą płaszczyzną, na której dokonywało się spajanie tekstów biblijnych, apokryficznych i nowopowstających jest dramat liturgiczny. Na terenie dramatu splatały się także różne rodzaje wypowiedzi — słowo, gest, scenografia, muzyka.

Badacze literatury twierdzą, że dramat liturgiczny narodził się we Włoszech najpóźniej w IX w. W jego genezie podkreśla się rolę form modlitewnych (dialogowych i monologowych) oraz responsorialnych i antyfonalnych noszących w sobie zalążki dramatu. Zwraca się także uwagę na znaczenie procesji (Niedziela Palmowa) oraz praktyki tropowania części stałych i zmiennych mszy (Ite missa est, Alleluja, Kyrie, Agnus Dei). Zasada konstrukcyjna mogła opierać się na centonizacji — kompilowaniu gotowych tekstów lub tworzeniu nowych. Najstarszy tekst zawiera Troparium sangallianum z benedyktyńskiego opactwa Sankt Gallen (Szwajcaria), jest to dialog trzech Marii z udziałem anioła przy pustym grobie, zwany Visitatio sepulcri.

Dramat liturgiczny obejmuje trzy grupy tematyczne — bożonarodzeniową, wielkotygodniową i wielkanocną. W skład cyklu bożonarodzeniowego wchodzą cztery typy oficjów:

  1. Oficjum pasterzy (Officium pastorum)
  2. Oficjum Trzech Króli lub gwiazdy (Officium regum trium, Ordo stellae, Stella, Versusu ad Herodem faciendum, Ordo ad repraesentandum Herodem)
  3. Oficjum młodzianków (Ordo Rachelis)
  4. Oficjum proroków (Ordo prophetarum, Festum asinorum)

W pierwszym oficjum istotny był dialog pasterzy z aniołem, hołd przy żłóbku oraz później rozmowa z położonymi. Treść Oficjum Trzech Króli stanowiły: pokłon trzech Magów, złożenie darów, spotkanie Magów z pasterzami i Herodem. Oficjum młodzianków obejmowało wizytę Magów, naradę u Heroda, rozkaz wymordowania chłopców, lament Racheli. W ostatnim typie duże znaczenie posiadały śpiewy z udziałem proroków, słowa wypowiadane przez Zachariasza, Elżbietę, Jana Chrzciciela, a nawet Wergiliusza i Sybillę Erytrejską. W XIII w. pod wpływem lektury apokryfów pojawiły się obok postaci biblijnych nowe — świadkowie niepokalanego poczęcia i wzmiankowane wyżej akuszerki.

Oficja bożonarodzeniowe powstały na wzór parateatralnych oficjów paschalnych. Na ich ślady trafiamy w XI w. w północnych Włoszech i Francji, wiele przekazów posiadamy z XII — XIII w. Oficja w języku łacińskim wystawiano przed lub w czasie mszy w Boże Narodzenie (jego oktawę), święto Trzech Króli i święto młodzianków. Akcja konstruowana była statycznie (adoracja żłóbka) lub z elementami ruchu — przejście przez kościół Magów, wejścia procesyjne proroków. Najczęściej rozgrywające się w kościołach dialogi diakonów i kantorów, czasami z udziałem schola cantorum miały postać zbliżoną do dialogów z oficjum paschalnego. W oficjach chętnie wykorzystywano różne formy i gatunki — responsoria, antyfony, hymny, psalmy, doksologie, ewangelie, lekcje, kazania, oracje i inne.

Oto fragment tekstu z Limoges z XI w:

Quem queritis in presepe, pastores dicite?

Saluatorem Christum Dominum infantem pannis inuolutum secundum sermonem angelicum”.

Na gruncie świeckim powstały w XIII w. w środkowych Włoszech w Umbrii średniowieczne misteria. Po raz pierwszy spotykamy je w kręgu biczowników, mają postać śpiewanych laudów. W formie recytowanej pojawiły się w XIV w. występując pod nazwą sacre rappresentazioni. Głównymi postaciami byli aniołowie, pasterze, Magowie, Herod oraz Dzieciątko, Maryja i Józef. Nieodzownym elementem średniowiecznych sacre rappresentazioni był żłóbek. Zwyczaj przygotowywania go na Boże Narodzenie był pielęgnowany w XII w. w zakonach benedyktynów i cystersów. W rozwoju jego kultu szczególna rolę odegrał Franciszek z Asyżu (ok. 1181 — 1226). W 1223 r. w Greccio polecił swoim braciom zakonnym wprowadzić do przygotowanego żłóbka woła i osła.

Nie wiadomo natomiast czy przed połową XVI w. wystawiano w Polsce sztuki teatralne na Boże Narodzenie, nie zachował się bowiem żaden tekst z tego okresu. Zachowane teksty pochodzą dopiero z XVII w. Posiadamy jednak szesnastowieczne świadectwa dotyczące wstawiania dialogów na Boże Narodzenia. 25 grudnia 1573 r. młodzież z kolegium jezuickiego w Poznaniu przygotowała i wykonała w kościele św. Marii Magdaleny dialog O narodzeniu Chrystusa i pasterzach. Inne przedstawienia (8) w XVI w. odbywały się w Wilnie, Kaliszu i Poznaniu.

Rola muzyki i śpiewu zarówno w misteriach jak i w oficjach nie ograniczała się tylko do podkreślania kluczowych momentów akcji, śpiewem będącym miejscami podstawowym elementem kształtującym akcję posługiwały się postacie dramatu — pasterze, akuszerki.

Geneza kolędy

Termin kolęda pochodzi od łacińskiego wyrazu — calendae, oznaczającego pierwszy dzień miesiąca. Po reformie kalendarza dokonanej z inicjatywy cesarza Juliusza Cezara (101 p.n.e. — 44 n.e.) w 45 r. p.n.e. calendae styczniowe (mensis Januarius) rozpoczynały nowy rok. Pierwsze dni nowego roku obchodzono uroczyście, Rzymianie odwiedzali się, podczas składania życzeń wymieniali się prezentami. Noworoczne zwyczaje rzymskie dotarły w VI — VII w. na Bałkany, do Greków, Rumunów, bałkańskich ludów słowiańskich, dalej na Ruś i do Polski. Pierwotnie kolęda byłą pieśnią towarzyszącą odwiedzinom, jej warstwa tekstowa obejmowała formuły powitalne i pochwalne na cześć gospodarzy, życzenia szczęścia i pomyślności. Dopiero później wykształciła się kolęda, rozumiana jako „pieśń religijna o tematyce związanej z narodzeniem Chrystusa”. Łacińskie kolędy obejmują różne rodzaje śpiewów - introitus, antyfony, responsoria, tropy, sekwencje, hymny i pieśni. Obecnie kolędy są śpiewane w okresie od 24 grudnia do 2 lutego.

Przyjmuje się, że źródła kolęd (pieśni bożonarodzeniowych) tkwią w łacińskiej pieśni kościelnej, w szczególności w hymnologii. Podkreśla się także znaczenie innych form - tropów i laud benedyktyńskich. Twórcy kolęd początkowo sięgali do dwóch Ewangelii - św. Mateusza i św. Łukasza, w miarę rozwoju nowego typu pieśni coraz częściej do zasobów mądrości i pobożności ludowej. Inspirujące źródło dla twórców tekstów i muzyki stanowiły apokryfy i literatura średniowiecza inspirowana tymi pismami - Vita rhythmica, Meditationes vitae Christi, Historia Trium Regum. Stymulującą rolę w powstaniu kolędy odegrały także bogate doświadczenia na polu teatru średniowiecznego, w którym partie śpiewane odgrywały istotną rolę. Pierwsze pośrednie wzmianki o śpiewie - jak wspominaliśmy — w Dniu Narodzin „Słońca sprawiedliwości” zawiera już Ewangelia św. Łukasza.

Termin kolęda ma następujące odpowiedniki w językach europejskich: carol (angielski), Weihnachtlied (niemiecki), chant de Noël lub noël (francuski), canto natalizio lub cantico di Natale (włoski), villancico (hiszpański), koleda (czeski), коляда lub колядка (rosyjski).

Kolęda w Polsce - terminologia, pierwsze zabytki

Termin kolęda posiadał w dawnej Polsce kilka znaczeń, odnosił się do: noworocznych pieśni i obrzędów, podarków, metaforycznych kazań noworocznych, wizyt duszpasterskich, darów na rzecz duchowieństwa, modlitw do Boga oraz właściwych pieśni bożonarodzeniowych.

Na polskich ziemiach kolęda początkowo oznaczała pieśń związaną z obrzędami noworocznymi. Przebierańcy w okresie od Bożego Narodzenia do Trzech Króli odwiedzali domy, często przebrani za tury, jelenie, wilki, konie, kobiety, śpiewali pieśni zwane godowymi (starosłowiański god - czas, rok). Najstarszy zachowany tekst kolędniczy pochodzi z drukowanego w 1544 r. w krakowskiej oficynie Unglera Rurale iudicium. Tekst rozpoczyna kolęda kierowana do gospodarza:

A czyjże to nowy trzem?

Ja obejdę okołem.

Nie mogłem tam naić dźwierzec,

Jedno małe okienko.

Naźnałem tam okienk(i)em:

Tamci łoże usłane,

Na nim leży pan z panią,

Miedzy nimi gronostaj [...]”.

Dalej następuje prośba o datek, a następnie podziękowanie za „podarze” gospodarzowi:

Darował nas pan gospodarz

Po korcu kołaczy, achtelem piwa,

Aby nas tak darował, by łaskę bożą miał,

Aby mu miły Bóg dał, na to lato [...]”.

W dalszym ciągu śpiewana jest kolęda kierowana do gospodyni, również zakończona podziękowaniem:

Darowała nam pani gospodyni sześcią złotych na krasną wieczerzą [...]”.

Obok zwyczaju kolędowania istniał w dawnej Polsce obyczaj ofiarowywania sobie podarków. Prezenty otrzymywały osoby tego samego stanu, a także podwładni, służba, ubodzy. Tego typu zwyczaj - kolędę, odnotowują księgi dworskie oraz sylwy szlacheckie i mieszczańskie z czasów panowania Władysława Jagiełły (ok. 1351 — 1434) i kolejnych władców.

Motyw symbolicznego prezentu pojawiał się w kazaniach noworocznych (de Novo Anno) zwanych kolędami. Głoszący kazanie duchowny „wręczał” zwierzę, ptaka czy owada osobom z różnych stanów, jednocześnie charakteryzując prezent. Król otrzymywał lwa, szlachta kwokę, mieszczanie żurawia, rzemieślnicy dzięcioła, duchowni strusia, małżonkowie parę gołębic, panny pszczółkę, itd.

Termin kolęda oznaczał jak wspominaliśmy także dary zbierane podczas wizyty składanej przez księdza (chodzić z kolędą) swoim parafianom w okresie noworocznym. Mazowiecki kodeks dyplomatyczny z 1422 r. określa daninę na rzecz duchowieństwa jako kolędę.

Kolędę w znaczeniu poetyckiej modlitwy do Boga zawierają pośmiertnie opublikowane Fragmenty albo Pozostałe pisma Jana Kochanowskiego (1590), już pierwsze cztery wersy wprowadzają błagalny nastrój:

Tobie bądź chwała, Panie wszego świata,

Żeś nam doczekać dał Nowego Lata.

Daj, bysmy sie i sami odnowili,

Grzech porzuciwszy, w niewinności żyli!”.

W rozwoju kolędy — bożonarodzeniowej pieśni religijnej znaczącą rolę odegrali przybyli w 1237 r. do Polski franciszkanie, szczególnie pielęgnujący kult żłóbka. Przygotowywane przez zakonników jasełka od początku przyciągały wiernych, którzy z biegiem czasu zaczęli w nich czynnie uczestniczyć. Bardzo charakterystyczny był zwyczaj kołysania figurki Dzieciątka, któremu towarzyszyły śpiewy. Pieśni będące reminiscencjami obrzędów jasełkowych z kręgu franciszkańskiego zawiera datowany na połowę XV w. rękopis Biblioteki PAN w Krakowie. Utwory znajdujące się tym zbiorze noszą miano rotuł (ostatnia pieśń polska posiada dopisek finis rotula). Pierwsza część rotuł obok innych pieśni zawiera sześć łacińskich kolęd, m. in. In natali Domini, Puer natus in Bethleem. W drugiej części znajduje się pięć polskich pieśni na Boże Narodzenie. Trzy — Panna, Panna porodziła, Nuż wy, bielscy panowie i Mesyjasz, wierny Chrystus nasz posiadają łacińskie pierwowzory, dwie — Zstała się nam nowina i Maryja, Panno czysta są utworami oryginalnymi. Rotuły są niewielkich rozmiarów, liczą od siedmiu do piętnastu wersów, a prosta budowa formalna, zdaje się sugerować nieskomplikowane melodie.

Obok oddziaływania duchowości franciszkańskiej niezaprzeczalny jest wpływ włoskich benedyktynów zwłaszcza w zbiorach rękopiśmiennych klasztoru staniąteckiego (okolice Krakowa), założonego w XIII w.

Wraz z powstawaniem nowych klasztorów i opactw napływały do Polski księgi zawierające oprócz tekstów teologiczno-liturgicznych teksty śpiewów bożonarodzeniowych. Wśród utworów łacińskich największą popularność zyskały w Polsce sekwencja Grates nunc omnes, introitus Puer natus est nobis i pieśń In natali Domini. Ponadto w materiale pieśniowym zarejestrowanym w polskich zbiorach zauważalne są zbieżności z innymi kolędami europejskimi - włoskimi, francuskimi, hiszpańskimi, angielskimi. Np. kolęda Augustus kiedy krolował pojawia się w źródłach czeskim i angielskim. Fakt, że kolędy nie są wytworem rodzimym dobitnie podkreślał na początki XX w. S. Dobrzycki: „Przyszły do nas kolędy z Zachodu, to prawda, ale ta roślina z pod innego nieba u nas przyjęła się tak dobrze, że wytworzyła nowy typ, nową odmianę”. Otóż, o owej „nowej odmianie” dotyczącej w głównej mierze pastorałek zadecydowały przede wszystkim elementy polskiego folkloru — polskie imiona pasterzy, polskie instrumenty muzyczne, żłóbek przypominający polską szopę oraz słowiański rodzaj liryzmu w utworach.

Wyraz kolęda na oznaczenie tekstów bożonarodzeniowych pojawia się po raz pierwszy w druku zatytułowanym Kolęda w Ewanjelijej św. Łukasza w trzeciej kapitule o Narodzeniu Pańskim (1558).

Najwcześniejsze zapisy kolęd w języku polskim (9 utworów) jeszcze bez muzyki pochodzą z I połowy XV w. Nie wiadomo jednak od jak dawna recytowano lub śpiewano kolędy, data zapisu tekstu nie zawsze sugeruje bezpośrednio datę jego powstania. Wśród pierwszych utworów znajdują się zarówno tłumaczenia z łaciny, czeskiego, jak i teksty oryginalne. Za najstarszą zachowaną polska kolędę uważa się tekst z 1424 r. Zdrow bądź, krolu anjelski. Zależnie od redakcji kolęda liczy od 14 do 17 wersów. Podmiot w pierwszej osobie zwraca się do Jezusa - króla, Boga, Stworzyciela, Pana, wyraża radość, a także zanosi prośbę. Oto tekst podstawowy:

Zdrow bądź, krolu anjelski

K nam na świat w ciele przyszły,

Tyś za jisty Bog skryty,

W święte, czyste ciało wlity

Zdrow bądź, Stworzycielu wszego stworzenia!

Narodził(e)ś się w ucierpienia

Prze swego luda zawinienie.

Zdrow bądź, Panie, od Panny

Jenż się narodził za nie.

Zdrow bądź, Jezu Kryste, krolu!

Racz przyjąci naszę chwałę,

Racz daci dobre skonanie

Prze twej Matki zasłużenie,

Abychom cię wżdy chwalili,

Z tobą wiecznie krolowali. Amen”.

Drugą chronologicznie kolędą jest dojrzały artystycznie tekst z zaginionego kancjonału Jana z Przeworska z 1435 r. Kończąca każdą z czterech zwrotek aklamacja Hallelujah nadaje utworowi swoisty rytm. Przytoczmy dwie pierwsze zwrotki:

Chrystus się nam narodził,

jenż dawno powieszczon był,

w Betleem, żydowskim mieście,

z Panny Maryi czyście. Hallelujah

Gdy pasterze w nocy paśli,

Stanął przy nich anjoł spasny,

Ktorzy widząc jasność Boską,

Bali się bojaźnią ciężką. Hallelujah ”.

Obok wyżej wymienionych kolęd do najstarszych polskich zabytków należy utwór Zstałać się rzecz wielmi dziwna, datowany na rok 1442. Filolodzy dowodzą, że pierwowzór tej liczącej trzydzieści trzy wersy pieśni stanowi czeski utwór Stalat sye gest wyecz dywna. Tak brzmi pierwsze sześć wersów:

Zstał(a)ć się rzecz wielmi dziwna:

Panna Syna porodziła

Przeze wszej stradzy cielestnej;

To-ć jest dziwne a nowe

Izaijasz prorokował,

Anjeł Gabryjel zwiastował”.

Każdą z trzech zwrotek kończy Repeticio:

Radujmy się, weselmy się!

W Betleem, w małem mieście,

Bóg narodził się”.

Tematycznie pierwsze kolędy należą do dwóch nurtów - epickiego lub pietystycznego. Do nurtu epickiego należą trzy wyżej wzmiankowane kolędy. Autorzy tych kolęd wyrażają w sposób bezpośredni i szczery radość z Narodzin. Postacie pasterzy, Trzech Króli i aniołów oprócz nowo narodzonego „Jezu Chrysta” należą do konwencjonalnych motywów tego nurtu. Natomiast autorzy nurtu pietystycznego skupiając się na osobie małego Jezusa, podkreślają scenerię, w której przyszedł na świat — ubogą stajenkę, zwierzęta ogrzewające Dzieciątko. Ich wypowiedzi cechuje współczucie i emocjonalna wrażliwość. Taki liryczny obraz przedstawia tekst z Kancjonału Biblioteki Czartoryskich (1551) W jasełkach leży. Przytoczmy pierwszą i ostatnią — szóstą zwrotkę:

W jasełkach leży

Kwiatek śliczny,

Panieńskie porodzenie.

Jego tolą anjołowie:

Ninu, ninu, ninu,

Nie płacz, panieński Synu.

Wół i osieł

Tam u jasłek

Na kolana poklęknęli,

Dziecię grzejąc tolili:

Ninu, ninu, ninu,

Nie płacz, panieński Synu”.

Termin kolęda w odniesieniu do kompozycji muzycznej po raz pierwszy pojawia się w Tabulaturze Jana z Lublina (1537 — 48). Ta najobszerniejsza tabulatura organowa Europy z XVI w. zawiera cztery melodie kolęd będących transkrypcjami hymnu Dies est laetitiae i pieśni Nuż my, wierni, zaśpiewajmy w trzech wariantach. Obok tego źródła najwcześniejsze melodie pochodzą z kancjonałów protestanckich i katolickich. Zachowane melodie są w większości monodyczne, spotykamy jednak opracowania polifoniczne; przeważa metrum trójdzielne. Kompozycje zapisane są w notacji chorałowej albo menzuralnej biało-czarnej lub czarnej.

W wieku XVI obok wielu przekazów rękopiśmiennych (m. in. wzmiankowany Kancjonał Biblioteki Czartoryskich, Kancjonał Kórnicki) spotykamy kolędy drukowane (teksty i melodie). Wśród źródeł protestanckich do najcenniejszych zaliczamy:

  • Pieśni chrześcijańskie dawniejsze i nowe... Jana Seklucjana (1557)
  • Kancyjonał albo księgi chwał boskich Walentego z Brzozowa (1554/1569)
  • Kancyjonał albo pieśni duchowne z Pisma św. Ku czci a chwale samemu Panu Bogu... Piotra Artomiusza (1587)

Kolędy z kręgu katolickiego zawiera Żywot Wszechmogącego Syna Bożego, Pana Jezu Krysta, Stworzyciela... Baltazara Opeca (1522).

Mówiąc o najwcześniejszych zabytkach muzycznych nie sposób pominąć trzech spośród pięciu kancjonałów z klasztoru Benedyktynek w Staniątkach. Dwa pierwsze zawierają przeważnie głosy wysokie a trzeci basowe:

  • Kancyjonał piosnek rozmaitych a nabożnych napisany Roku Pańskiego 1586
  • Kancyjonał z nutami z 1586
  • Kancyjonał z nutami z ok. 1700 (najprawdopodobniej powstał w XVI w., a nie jak informuje data z inwentaryzacji )

Ciekawym zjawiskiem w szesnastowiecznej Polsce są również tak zwane Kancjonały Składane. Drukowane przez Łazarza Andrysowicza (zm. 1577), później także przez Mateusza Siebeneichera (zm. 1582) w formie ulotek pieśni religijne zaczęto łączyć w większe całości. W ten sposób powstały Kancjonały Łazarza (1545 — 67) i Siebeneichera (1558 — 61).

Zakończenie

Choć kolędy powstają obecnie, i dawno przekroczyły progi domów, klasztorów, kościołów, ba nawet weszły do sal koncertowych, ich największy rozkwit przypada na dwa stulecia - XVII i XVIII w. Wykształciła się wówczas prosta pieśń zwrotkowa, zwana od głównego motywu przewodniego - wędrówki pasterzy do Betlejem pastorałką. Przypomnijmy, że najwcześniejsze zabytki polskie (teksty i melodie) wydano w cytowanej wielokrotnie pracy Kolędy polskie. Średniowiecze i wiek XVI. Obok zapisów pierwszych kolęd posiadamy dużą ilość cennych ikonograficznych przedstawień bożonarodzeniowych z średniowiecza i renesansu, zawierają je m. in. wawelskie kodeksy — Mszał nr 1 (ok. 1410), Mszał nr 2 (1440 — 50), Mszał nr 4 (ok. 1500), Pontyfikał Oleśnickiego nr 12 (ok. 1430) oraz inne, np. Graduał nr 2 z Biblioteki Bernardynów w Krakowie (po 1454). Dla polskiej kultury nieocenione zasługi położył ks. M. M. Mioduszewski CM (1787 — 1868), pierwszy zbieracz folkloru religijnego w Polsce. Owocem jego pracy są dwa dzieła: Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodiami w kościele katolickim używane (1838) oraz Pastorałki i kolędy z melodiami czyli piosnki wesołe ludu w czasie Świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane (1843).


opr. mg/mg




%
Kwota
Zgadzam się na przetwarzanie moich danych osobowych w celu realizacji daru
Możesz także dokonać wpłaty dowolnej kwoty na konto Fundacji: 65 1240 2034 1111 0000 0306 7501, Pekao SA XIII O/Warszawa
z dopiskiem: "Darowizna na działalność Fundacji - Moje 10 zł."




 wyślij znajomym

Zobacz także:
Papież Franciszek, Dzieciątko znakiem danym przez Boga
Henryk Zieliński, Czas na nas
Małgorzata Szewczyk, Paweł VI: Papież trudnych czasów
Wojciech Biś, Jakub Bartczak, To tylko zajawka
Marcello Filotei, Punkty widzenia
Tomasz a Kempis, Przez Maryję do Jezusa. Narodzenie i ubóstwo Pana naszego Jezusa Chrystusa
Krzysztof Filipowicz, Hymny w chrześcijańskiej liturgii
Jarosław Stróżyk, O Bogu w elementarzu
Papież Franciszek, Idąc za światłem, poszukiwali Światła
Papież Franciszek, Wolność religijna dla wierzących
Komentarze internautów:

To samo pytanie (Stella Bielówka, 2006-12-07 23:23:41)
 Ja również...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

Ciekawe (Grzegorz, 2006-11-29 19:21:35)
 Bardzo ciekwa...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

Kancjonał Piotra Artomiusza - pytanie (Agnieszka Błonkiewicz, 2006-01-27 00:44:07)
 Mam pytanie:...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

(*) (2005-12-14 20:20:25)
 zadko tu zaglandam...  więcej   skomentuj tę wypowiedź

Czmu tu nie ma autroów ?? (Weronika, 2005-12-14 18:06:17)
 czemu nie ma autorów...  więcej   skomentuj tę wypowiedź
Poprzednie wypowiedzi:  1  2  

Benedykt XVI | Biblioteka audio i wideo | Czytelnia | Dane nt. Kościoła | Edukacja Ekonomiczna | Felietony, komentarze | Filozofia | Galeria zdjęć | Inne nauki |
Europa, Polska, Kościół | Internet i komputery | Jan Paweł II | Katalog adresów | Katechetom i duszpasterzom | Kultura | Księgarnia religijna | Liturgia - na dziś i na niedziele | Mapa serwisu | Msze św. - gdzie, kiedy? | Nauczanie | Noclegi w Polsce | Noclegi, hotele w Polsce | Nowości na naszych stronach | Papież Franciszek | Pielgrzymki piesze - ePielgrzymka | Rekolekcje | Rodzina | Sekty | Serwis informacyjny | Słownik | Sonda | Święci patroni | Szukaj | Tapety i dzwonki religijne | Teologia | Twój głos w dyskusji | Varia | Życie Kościoła