ZARYS ETYKI OGÓLNEJ

Temat Tygodnia

Zesłanie Ducha Świętego (Zielone Świątki)

Wiadomości

Franciszek: Duch Święty wnosi nowość, harmonię i posyła w świat

Regina coeli z Papieżem: Duch Święty autorem jedności i harmonii

Wystartowała telewizja internetowa Foksal Eleven

Wywiad z nowym metropolitą wrocławskim - bp. Józefem Kupnym

Czuwanie z Papieżem w wigilię Zesłania Ducha Świętego

Bp Józef Kupny metropolitą wrocławskim

Angela Merkel w Watykanie na zaproszenie Papieża

Opinia COMECE na temat regulacji w sprawie testów medycznych

Kościół prawosławny w Rumunii promuje akcję „Jeden z nas”

Abp Welby: trzeba podjąć ryzyko dialogu

Nowości

Chrześcijańska nauka o cierpieniu

Ekumenizm w dobie nowej ewangelizacji

Kard. Luis Antonio Tagle

Kard. Ruben Salazar Gomez

Kard. John Olorunfemi Onaiyekan

Kard. Baselios Cleemis Thottunkal

Kard. Bechara Boutros Rai

Ks. Tadeusz Ślipko SJ

ZARYS ETYKI OGÓLNEJ

Spis treści
Od Autora	5
Rozdział I. Etyka chrześcijańska: czym jest, jej potrzeba i zadania	7
Rozdział II. Etyka chrześcijańska a współczesne kierunki filozoficzno-etyczne	14
elementy metaetyki
Definicja etyki, jej źródła i metoda, etyka a inne nauki
Definicja etyki	21
a) Nauka	22
b) Filozoficzna	22
c) Ogólne zasady i szczegółowe normatywy	23
d) Ludzkie działanie	25
e) Wrodzone człowiekowi zdolności poznawcze	26
Struktura podanej definicji	27
1. Ogólne określenie przedmiotu materialnego i formalnego	27
2. Przedmiot materialny i formalny etyki	28
3. Źródła etyki	28
Metoda etyki	29
1. Historia problemu	29
2. Klasyfikacja stanowisk	33
3. Określenie stanowiska	33
Etyka a metafizyka	38
Etyka a inne nauki	39
1. Etyka a pozostałe dyscypliny filozoficzne	39
2. Etyka a nauki szczegółowe	40
3. Etyka a teologia moralna	40
Podział etyki	41
Konkluzja	44
ogólnofilozoficzne podstawy etyki
Wprowadzenie	47
Tezy z zakresu teorii poznania	48
Tezy z zakresu filozofii człowieka jako osoby	51
Tezy z zakresu filozofii rozumnych działań osoby ludzkiej	55
Podstawy etyki a identyfikacja etyki	59
nauka o aktach ludzkich
Rozdział I. Podstawowe pojęcia z ogólnej teorii aktów ludzkich
Wprowadzenie	61
Rozwój problematyki	61
Wstępne uściślenia terminologiczne	62
Pojęcie aktu rozumnego	63
Pojęcie aktu rozumnego wolnego i rozumnego koniecznego	64
1. Akt rozumny konieczny	64
2. Akt rozumny wolny	66
Podstawowe podziały aktów wolnych	67
1. Akty samorodne i akty nakazane	67
2. Akty w pełni świadome i akty częściowo świadome	69
3. Akty zamierzone aktualnie, wirtualnie i habitualnie	69
Akty niechcenia	71
Akty zachcenia	72
Struktura aktu woli	72
Rozdział II. Przeszkody ograniczające dobrowolność aktów ludzkich
Pojęcie i najważniejsze rodzaje przeszkód aktu ludzkiego	74
Przeszkody aktualne	75
1. Niewiedza	75
2. Uczucia	76
3. Strach	78
4. Przymus	80
Przeszkody habitualne	80
1. Błędne opinie i uprzedzenia	80
2. Wrodzone skłonności i nałogi	81
3. Choroby psychiczne	82
eudajmonologia czyli nauka o celu i szczęściu człowieka
Wprowadzenie	85
Wstępne założenia	86
1. Byt utożsamia się z dobrem	86
2. Dobro jest to byt doskonały, doskonalący i godny pożądania	87
3. Cel jest to dobro zamierzone przez dany podmiot ze względu na nie samo	88
Rozdział I. Geneza, historyczny rozwój oraz sformułowanie podstawowej problematyki celu i sensu ludzkiego życia
Wprowadzenie	90
Skąd się bierze etyczny problem celu?	91
1. Ustalenie faktu	91
2. Egzystencjalne warunki dążenia do celu	92
3. Filozoficzny opis dążenia do celu	92
4. Sformułowanie zagadnienia	95
Problem celu i szczęścia w historii etyki	95
1. Rozwój poglądów	95
2. Klasyfikacja kierunków	98
Wstępne sformułowanie stanowiska etyki chrześcijańskiej	98
nauka o celu ostatecznym
Rozdział II. Istnienie celu ostatecznego
Wprowadzenie	100
Analiza zjawiska dążenia do celu	100
Dokładniejsze sprecyzowanie metodologicznych podstaw zagadnienia	105
Podstawowe pojęcia	107
Istotny sens stanowiska zajętego w zagadnieniu celu i szczęścia człowieka	111
Uzasadnienie tezy	113
Objaśnienie uzasadnienia	115
Rozdział III. Identyfikacja celu ostatecznego oraz jego wewnętrzna konstytucja
Wprowadzenie	117
Kierunki rozwiązania	117
Objaśnienie pojęć	120
Uzasadnienie stanowiska	122
Zagadnienie wewnętrznej konstytucji celu ostatecznego	124
nauka o immanentnym celu życia ludzkiego
Rozdział IV. Pełny rozwój osoby immanentnym celem życia ludzkiego
Wprowadzenie	126
Przedstawienie stanowisk	127
Stanowisko etyki chrześcijańskiej	128
Ogólne wnioski	130
1. Uściślenie terminu „sens” ludzkiej egzystencji	130
2. Strukturalny aspekt dążenia człowieka do szczęścia	131
3. Cel a dobro moralne	132
4. Ogólna charakterystyka zaprezentowanej koncepcji szczęścia	134
Zagadnienia dodatkowe	136
1. Etyczny charakter idei szczęścia i doskonalenia się człowieka	136
2. Eudajmonologia a obiektywny porządek moralny	141
aksjologia etyczna czyli nauka o moralnej specyfikacji aktu ludzkiego i o wartościach moralnych
Wstępne pojęcia i twierdzenia	143
Najogólniejszy podział problematyki etyczno-aksjologicznej	149
nauka o moralnej specyfikacji aktu ludzkiego
Rozdział I. Geneza, historyczny rozwój i sformułowanie podstawowych zagadnień moralnej specyfikacji aktu ludzkiego
Ustalenie faktu wartościowania moralnego	151
Filozoficzny opis zjawiska wartościowania	152
Historyczny rozwój poglądów w sprawie moralnej specyfikacji aktów ludzkich	154
1. Rozwój poglądów	154
2. Klasyfikacja stanowisk	158
Sformułowanie stanowiska	158
Zakresowy obszar aktów prostych	161
Analiza zjawiska wartościowania aktu prosteg	161
Podstawowe pojęcia	167
Uściślenie stanowiska	171
Uzasadnienie	174
Konkluzje	176
1. Pojęcie aktu wewnętrznie dobrego względnie złego	176
2. Zagadnienie aktów moralnie obojętnych	177
Rozdział III. Zagadnienie moralnej specyfikacji aktu złożonego
Filozoficzna analiza aktu złożonego	179
Pojęcie aktu złożonego	181
Sformułowanie tezy i jej uzasadnienie	181
Cel a środki	182
O zażywaniu przyjemności	185
Egzystencjalizm i utylitaryzm w krytycznym naświetleniu	187
nauka o wartościach moralnych
Rozdział IV. Geneza, historyczny rozwój i sformułowanie podstawowej problematyki wartości moralnych
Nawiązanie	189
Ustalenie faktu przeżycia wartości moralnych	190
Filozoficzny opis zjawiska wartości moralnych	191
Historyczny rozwój filozoficznych teorii na temat wartości moralnych	194
1. Przegląd stanowisk	194
2. Klasyfikacja stanowisk	197
Sprecyzowanie stanowiska etyki chrześcijańskiej i podstawowej problematyki	198
Rozdział V. Istnienie obiektywnych i absolutnych wartości moralnych
Wprowadzenie	199
Filozoficzna analiza zjawiska wartości	199
Pojęcia	204
Istotny sens tezy chrześcijańskiej	207
Uzasadnienie tezy	209
1. Źródła argumentacji	209
2. Zasadniczy tok wywodu	211
Zagadnienia dodatkowe	214
Pojęcie dobra godziwego	214
Rozdział VI. Zagadnienie zasady konstytutywnej obiektywnych i absolutnych wartości moralnych
Wprowadzenie	216
Zasadnicze stanowiska filozoficzno-etyczne	217
Sprecyzowanie stanowiska	220
Znaczenie terminów „zasada konstytutywna” i „natura osoby ludzkiej integralna i celowościowo uporządkowana”	220
Transcendentny wymiar absolutnych wartości moralnych	225
Uzasadnienie zarysowanego poglądu	226
Podstawowe cechy zaproponowanej koncepcji wartości moralnych	226
Zagadnienia końcowe	227
1. Geneza pojęć wartości	227
2. Hierarchia wartości	227
3. Człowiek jako „byt w możności” do doskonalenia się	228
4. Spór o myśl św. Tomasza w sprawie normy moralności	229
Rozdział VII. Etyka a konflikt wartości
Nawiązanie	230
Laickie ujęcie problemu	230
Pojęcie aktu wewnętrznie złego	231
Konflikt psychologiczny i konflikt aksjologiczny	232
Tradycyjne ujęcie konfliktu wartości	233
Próba rozwiązania	234
Rozdział VIII. Rola ogólnych sądów wartościujących w moralnym postępowaniu człowieka
Wartości moralne jako podstawa formowania ogólnych sądów wartościujących, czyli ocen	239
1. Uściślenie pojęcia ogólnych sądów wartościujących	239
2. Tworzenie ogólnych sądów wartościujących	240
Ogólne sądy wartościujące jako kryterium dobra i zła w moralnym postępowaniu człowieka	243
Zagadnienie uzupełniające	244
Kwestia prawdy etycznej i uprawnionego logicznie przejścia od zdań opisowych do zdań wartościujących	244
deontologia etyczna czyli nauka o obiektywnym prawie moralnym oraz o powinności i uprawnieniu moralnym Wstępne pojęcia i twierdzenia z deontologii ogólnej deontologia a etyka
Rozdział I. Moralny charakter zjawiska deontycznego: postawienie problemu, rozwój poglądów, sformułowanie stanowiska
Wprowadzenie	251
Ustalenie faktu	251
Filozoficzny opis przeżycia deontycznego	254
Historia zagadnienia	256
1. Przegląd stanowisk	256
2. Klasyfikacja stanowisk	257
Rozdział II. Struktura zjawiska deontycznego i jego moralny charakter
Filozoficzna analiza zjawiska deontycznego	259
Wyjaśnienie terminów i uściślenie stanowiska	263
Uzasadnienie tezy	265
Wyjaśnienia terminologiczne	266
Wstępna dyspozycja deontologii etycznej	268
nauka o obiektywnym prawie moralnym
Rozdział III. Geneza, historyczny rozwój oraz podstawowe zagadnienia prawa moralnego
Wprowadzenie	269
Historyczne dzieje problematyki prawa moralnego	271
1. Rozwój poglądów	271
2. Klasyfikacja poglądów	275
Dyspozycja rozważań na temat obiektywnego prawa moralnego	275
A. Nauka o prawie naturalnym
Rozdział IV. Istnienie moralnego prawa naturalnego
Wyjaśnienie pojęć	277
Uściślenie zajętego stanowiska	280
Uzasadnienie tezy	282
1. Źródła argumentacji	282
2. Właściwy tok wywodu	283
Prawo naturalne a ewolucja	285
Rozdział V. Powszechność, niezmienność i obiektywność prawa naturalnego
Wprowadzenie	289
Powszechność i niezmienność prawa naturalnego
Ogólna klasyfikacja norm prawa naturalnego	291
Podstawowe rozróżnienia w sprawie niezmienności prawa naturalnego	292
Dalsze uwagi konieczne do zrozumienia właściwego sensu powszechności i niezmienności prawa naturalnego	293
Sprecyzowanie stanowiska w sprawie powszechności i niezmienności prawa naturalnego	295
1. Powszechność poszczególnych norm prawa naturalnego	295
2. Niezmienność prawa naturalnego	297
Wnioski końcowe	298
1. Powszechność i niezmienność prawa naturalnego a jego obiektywna struktura	298
2. Możliwość błędu w poznaniu prawa naturalnego	299
3. Metodologiczne znaczenie idei powszechności prawa naturalnego	300
Obiektywność prawa naturalnego
Wprowadzenie	301
Istotny sens zagadnienia	301
Rozwiązania	302
Uwagi krytyczne	303
Propozycja rozwiązania	304
Rozdział VI. Transcendentna podstawa i sankcja prawa naturalnego. Pojęcie moralnej natury człowieka
Wprowadzenie	306
Prawo odwieczne jako transcendentna podstawa prawa naturalnego
Typowe rozwiązania	306
Koncepcja chrześcijańska	307
Czym jest prawo odwieczne?	308
Czy prawo odwieczne jest prawem we właściwym tego słowa znaczeniu?	309
Zagadnienie dodatkowe	309
Problem uzasadniania imperatywów i norm prawa naturalnego	309
Sankcja prawa naturalnego
Sankcja a istota prawa	310
Pojęcie i zasadnicze podziały sankcji	311
Cele sankcji	312
Stanowisko etyki chrześcijańskiej i jego uzasadnienie	313
Uwagi krytyczne i inne spojrzenie na problem sankcji	314
Pojęcie moralnej natury człowieka
Zagadnienia dodatkowe	321
1. Znaczenie terminu „etyka laicka”	321
2. Zagadnienie tzw. norm docelowych	321
3. Czy mamy obowiązek spełniania aktów moralnie doskonalszych?	322
Zasadnicze trudności wysuwane przeciwko teorii prawa naturalnego	324
1. Przedstawienie zarzutów	324
2. Odpowiedź na przytoczone zarzuty	326
b. nauka o prawie pozytywnym
Rozdział VII. Etyczne aspekty prawa pozytywnego
Wprowadzenie	329
Historia zagadnienia	330
1. Przegląd stanowisk	330
2. Klasyfikacja stanowisk	331
Czy prawo pozytywne jest potrzebne?	332
Zależność prawa pozytywnego od prawa naturalnego	334
Prawo pozytywne a obowiązek w sumieniu	336
Zagadnienie prawa czysto karnego	338
Zagadnienie szczegółowe	339
Problem definicji obiektywnego prawa moralnego	339
a) Klasyczne tomistyczne definicje prawa moralnego	340
b) Próba odpowiedzi.	343
c. nauka o podmiotowym prawie moralnym
Rozdział VIII. Podstawy moralnych praw człowieka
Wprowadzenie	347
Ontologia prawa podmiotowego	349
Powinność i uprawnienie	350
Uprawnienia etyczne i uprawnienia jurydyczne	351
Relacja jurydyczna (stosunek prawny)	352
Pojęcie sprawiedliwości i porządku prawnego	353
Klasyfikacja relacji jurydycznych	354
Stanowisko etyki chrześcijańskiej w sprawie moralnych uprawnień człowieka i jego uzasadnienie	356
synejdezjologia czyli nauka o sumieniu
Rozdział I. Geneza problematyki sumienia i jej historyczne dzieje
Wprowadzenie	359
Wstępne wyjaśnienia terminologiczne	360
Ustalenie faktu	361
Filozoficzny opis sumienia	361
Historia problemu	363
1. Rozwój poglądów	363
2. Klasyfikacja stanowisk i ogólny zarys problematyki sumienia w ujęciu etyki chrześcijańskiej	365
Rozdział II. Sumienie jako subiektywna norma działania moralnego
Filozoficzna analiza sumienia	366
Definicja sumienia	371
Sumienie a moralna praktyka człowieka	371
Istotne cechy sumienia	372
Najważniejsze rodzaje sumienia	373
1. Sumienie przeduczynkowe i sumienie pouczynkowe	374
2. Sumienie prawdziwe i sumienie błędne	374
3. Sumienie pewne, sumienie wątpliwe, sumienie zawikłane	375
4. Sumienie trafne, sumienie szerokie, sumienie skrupulanckie	376
Podstawowe zasady etyczne funkcjonowania sumienia	376
Zagadnienia dodatkowe	378
1. Sumienie a metoda prób i pomyłek w postępowaniu moralnym	378
2. Sumienie a prawo	379
Rozdział III. Metody urabiania sumienia pewnego
Wprowadzenie	381
Droga bezpośrednia urabiania sumienia pewnego	382
Droga pośrednia	382
1. Wątpliwość co do normy prawa pozytywnego	383
2. Wątpliwość co do normy prawa naturalnego	384
3. Wątpliwość co do faktu z zakresu prawa pozytywnego	385
Wychowanie sumienia	387
aretologia czyli nauka o cnotach moralnych
Rozdział I. Ogólna teoria cnót, czyli sprawności moralnych	389
Wprowadzenie	389
Zagadnienie cnót moralnych w historii etyki	390
Pojęcie cnoty moralnej	391
Integralne elementy cnoty moralnej	393
1. Nabywanie cnoty moralnej	394
2. Umiar w cnocie moralnej	397
3. Związek cnót	400
Zasadnicze podziały cnót moralnych	400
Ogólna charakterystyka cnót kardynalnych	403
Wady moralne	406
Etyka a charakterologia	410
nauka o odpowiedzialności moralnej
Pojęcie odpowiedzialności moralnej i zasady ponoszenia odpowiedzialności
Podstawowe pojęcia i stan zagadnienia	413
Akty bezpośrednio zamierzone i akty pośrednio zamierzone	416
a) Wstępne wyjaśnienia	416
b) Pojęcia	417
Zasady określające odpowiedzialność człowieka za spełniony akt	424
Zagadnienie zasady podwójnego skutku	427
Indeks osób	431
Indeks rzeczowy	435

OD AUTORA

Spora liczba lat dzieląca niniejsze wydanie Zarysu etyki ogólnej od dwu poprzednich powoduje, że nie może się ono ukazać w treściowo niezmienionym kształcie. Pomijając niewielkie stylistyczne poprawki i bibliograficzne uzupełnienia konieczne okazały się głębsze zmiany w formie bardziej precyzyjnego, niekiedy nawet poszerzonego ujęcia tematu. Nie naruszają one jednak zasadniczej tożsamości obecnego wydania w porównaniu z poprzednimi. Jest to w dalszym ciągu, blisko trzydzieści lat trwająca, kontynuacja tego samego wykładu etyki chrześcijańskiej we właściwym jej autorowi ujęciu.

W związku z tym nie traci na aktualności przestroga skierowana do wykładowców etyki, którzy chcieliby się posłużyć tym podręcznikiem w pracy dydaktycznej. Jak w przedmowach do obu poprzednich wydań zaznaczono, niniejszy podręcznik powstał w specyficznych warunkach komunistycznego reżimu, kiedy możliwości publikowania dla autorów o chrześcijańskiej orientacji światopoglądowej były mocno ograniczone. Z tego powodu z potrzebą podręcznikowej pomocy dla studiującej młodzieży szła w parze okazja do syntetycznego przedstawienia wykształconej na przestrzeni lat i wciąż rozbudowywanej etyki chrześcijańskiej opartej na bazie augustyńsko-tomistycznych przesłanek. A ta racja, mimo zmienionych warunków społeczno-politycznych, nadal zachowuje swą ważność. W konsekwencji podręcznik zawiera więcej materiału, aniżeli jest to konieczne do wyłożenia przez wykładowcę, przyswojenia zaś sobie przez studenta wiedzy z zakresu podstawowych zagadnień filozoficzno-etycznych. Toteż nader celowe okazuje się przy korzystaniu z tego podręcznika ustalenie ogólnej dyspozycji tego, co w jego treści stanowi obowiązującą substancję materiału, a co służyć może za nadobowiązkową lekturę, poszerzającą horyzont filozoficzno-etycznej edukacji. Przykładową realizacją tej ogólnej wskazówki może być zredukowanie obowiązującego materiału do następujących kwestii: ustalenie faktu etycznego, konkluzja opisu tego faktu zazwyczaj w formie wykrytej antynomii, zasadniczne stanowiska filozoficzno-etyczne, uściślenie podstawowych pojęć i uzasadnienie tezy. Natomiast poszczególne etapy opisów faktu etycznego, przegląd historyczny i analizę faktu etycznego potraktować można jako elementy wyjaśniające, ewentualnie uwzględnione w wykładzie, ale nie wchodzące w zakres obowiązujących wiadomości. Tym bardziej do dowolnego wyboru pozostają zagadnienia uboczne, a także dwa wstępne rozdziały podręcznika. Jak się zdaje, po dokonaniu proponowanego przesiewu jego treściowej zawartości może służyć pomocą w trakcie elementarnego studium filozofii moralności. Całościowo zaś wzięty otwiera drogę do dalszego zgłębiania etyki chrześcijańskiej, bądź nawet do podejmowania własnych badawczych inicjatyw szczególnie nad procesem przechodzenia od dominujących do połowy XX-go wieku łacińskich podręczników tej etyki do podręczników w językach nowożytnych.

Zakończeniem tego wstępnego słowa niech będą wyrazy wdzięczności autora dla dwu przede wszystkim osób: ks. bpa dra Stanisława Smoleńskiego inspiratora opublikowania drukiem pierwszego wydania oraz zmarłego już, ale w sercu wciąż bliskiego ks. Mieczysława Bednarza SJ, pierwszego czytelnika, w niejednym miejscu rzeczowego i życzliwego korektora.

opr. ab/ab